{"id":502,"date":"2022-02-09T12:44:57","date_gmt":"2022-02-09T11:44:57","guid":{"rendered":"http:\/\/historia.pultusk24.pl\/?p=502"},"modified":"2022-02-09T13:08:22","modified_gmt":"2022-02-09T12:08:22","slug":"tajemnice-wiejskich-cmentarzy-nekropolie-zydow-pultuskich","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/?p=502","title":{"rendered":"\u201eTajemnice wiejskich cmentarzy\u201d – Nekropolie \u017byd\u00f3w pu\u0142tuskich"},"content":{"rendered":"\n

Cmentarze s\u0105 tak miejscem grzebania i spoczynku os\u00f3b zmar\u0142ych, jak i r\u00f3wnie\u017c modlitwy; s\u0105 te\u017c miejscem zadumy nad \u017cyciem i wieczno\u015bci\u0105. Dlatego ko\u015bcio\u0142y i instytucje komunalne, b\u0119d\u0105ce administratorem podleg\u0142ych sobie nekropolii, otaczaj\u0105 je szczeg\u00f3ln\u0105 opiek\u0105. Miejscom tym nale\u017cna jest cze\u015b\u0107 religijna i g\u0142\u0119boki szacunek. Do niedawna, na miejscach wiecznego spoczynku doczesnych ludzkich szcz\u0105tk\u00f3w, \u015bwiate\u0142ka do Pana Boga palone by\u0142y okazjonalnie: z racji okre\u015blonych \u015bwi\u0105t w naszej liturgii chrze\u015bcija\u0144skiej, w dni zwi\u0105zane rocznicowo ze zmar\u0142ym. Od kilkunastu lat, nawet na najmniejszych polskich cmentarzach, lampki i znicze pal\u0105 si\u0119 przez okr\u0105g\u0142y rok. Prawda, \u017ce pi\u0119knie! Zwyczaj, kt\u00f3ry przyj\u0105\u0142 si\u0119 w naszej polskiej kulturze jest ewenementem na skal\u0119 \u015bwiatow\u0105. I nie tylko w liturgii chrze\u015bcija\u0144skiej. Ka\u017cdy najmniejszy nawet cmentarzyk zawiera jednak jakie\u015b tajemnice, tajemnice, kt\u00f3re skry\u0142a ziemia, a <\/strong>ludzie<\/strong> z<\/strong> biegiem lat, z biegiem dni, zapomnieli o nich. Tym razem nie b\u0119dzie to cmentarz wiejski, ale cmentarze \u017cydowskie grodu nad Narwi\u0105.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ale od pocz\u0105tku\u2026 Historia Pu\u0142tuska, swoimi korzeniami si\u0119ga do pocz\u0105tk\u00f3w pa\u0144stwowo\u015bci polskiej, kiedy to pierwsze informacje o rz\u0105dach Mieszka I pojawi\u0142y si\u0119 w dokumentach arabsko-\u017cydowskich kupca Abrahama ben-Jaakowa. Jest faktem historycznym, \u017ce ju\u017c w 966 r., na miejscu dzisiejszego miasta Pu\u0142tuska, istnia\u0142a, maj\u0105ca strategiczne znaczenie, kasztelania. Pu\u0142tusk po raz pierwszy wspomniany jest w przywilejach ksi\u0119cia mazowieckiego Konrada I z 1227 r. Miasto by\u0142o w\u00f3wczas znane jako Pu\u0142tawska, a w oficjalnych dokumentach nosi \u0142aci\u0144sk\u0105 nazw\u0119 Pu\u0142towia (Jacob Maharczak \u2013 The beginning of the Pultusk Community<\/em>; HaMelitz, 1895 no. 71 \u2013 J.M.).<\/p>\n\n\n\n

Na podstawie \u201ePrivilegium de non tolerandis Judaeis\u201d (przywilej nieakceptowania \u017byd\u00f3w, nadawany od XVI do ko\u0144ca XVIII wieku niekt\u00f3rym miastom kr\u00f3lewskim, zakazuj\u0105cy \u017bydom zamieszkania w danym mie\u015bcie i posiadania w nim nieruchomo\u015bci oraz zabraniaj\u0105cy im do niego wst\u0119pu, za wyj\u0105tkiem okre\u015blonych dni \u2013 najcz\u0119\u015bciej targ\u00f3w i jarmark\u00f3w) \u017bydom zabraniano mieszka\u0107 w mie\u015bcie. Jednak, podobnie jak w innych miejscach, izraelici unikn\u0119li tego zakazu, osiedlaj\u0105c si\u0119 na dzia\u0142kach i terenach wiejskich, kt\u00f3re znajdowa\u0142y si\u0119 na obrze\u017cach Pu\u0142tuska, ale by\u0142y to tereny prywatne i nie podlega\u0142y jurysdykcji jego w\u0142adz (Pop\u0142awy, Popowo). Zapisy s\u0105dowe i akta mazowieckie, pochodz\u0105ce z XV wieku, zawieraj\u0105 informacje o osadnictwie \u017cydowskim w Pu\u0142tusku ju\u017c w 1480 r. Zapisy z lat 1483 \u2013 1486 wspominaj\u0105 nazwisko pu\u0142tuskiego \u017byda Rubina (Reuven), pochodz\u0105cego z Warszawy. W swojej historii \u017byd\u00f3w warszawskich dr Yaakov Shatzky (16.08.1863 \u2013 13.06.1956) (Historia \u017cyd\u00f3w w Warszawie,<\/em> tom I) wymienia Pu\u0142tusk jako jedno z miast, w kt\u00f3rym \u017bydzi warszawscy osiedlili si\u0119 po wyp\u0119dzeniu z rodzinnego miasta w 1483r. W p\u00f3\u017aniejszym r\u0119kopisie, Stan miasta Pu\u0142tawska, prawa i przywileje, dawno\u015bci za\u0142o\u017cenia jego, wolno\u015bci i swobody okazuj\u0105ce, r. 1786 wypisane.,<\/em> podaje si\u0119, mi\u0119dzy innymi: W mie\u015bcie nie ma nawet jednego \u017byda i nie toleruje si\u0119 ich. Nie ma \u017cydowskich obywateli, nawet najmniejszej, najpodlejszej kryj\u00f3wki, w kt\u00f3rej \u017byd przyby\u0142y do miasta w interesach, nie m\u00f3g\u0142 zosta\u0107 w nim na noc i zmuszony by\u0142 je opu\u015bci\u0107<\/em>. Z drugiej strony \u017bydzi, kt\u00f3rzy utrzymywali si\u0119 z miasteczka, nazwali swoje miejsca pobytu poza jego murami \u201ewsp\u00f3lnot\u0105 Pu\u0142tuska\u201d. \u017bydzi byli wi\u0119c integraln\u0105 cz\u0119\u015bci\u0105 krajobrazu grodu nad Narwi\u0105. Z pewno\u015bci\u0105 fala pogrom\u00f3w, kt\u00f3ra ogarn\u0119\u0142a Polsk\u0119 pod koniec XVI wieku, nie omin\u0119\u0142a te\u017c Pu\u0142tuska. Przyk\u0142adem mo\u017ce by\u0107 rok 1597, kiedy to, jezuita Piotr Skarga (02.02.1536 \u2013 27.09.1612) otrzymawszy od kr\u00f3la polecenie oskar\u017cenia kilku \u017byd\u00f3w z Pu\u0142tuska, \u017ce kupili Hosti\u0119 od nie-\u017byda, kt\u00f3ry obrabowa\u0142 i zbezcze\u015bci\u0142 wa\u017cny dla katolik\u00f3w element wiary. Zgodnie z rozkazem Piotra Skargi, oskar\u017ceni \u017bydzi byli torturowani, musieli wyzna\u0107 zbrodni\u0119, kt\u00f3rej nie pope\u0142nili i tak, w finale, zostali spaleni \u017cywcem na stosie [Szymon Dubnow (10.09.1860 \u2013 08.12.1941); \u015awiatowa historia narodu \u017cydowskiego<\/em>; Wilno; 1939].<\/p>\n\n\n\n

I tak by\u0142oby pewnie do ko\u0144ca \u015bwiata, a mo\u017ce i jeden dzie\u0144 d\u0142u\u017cej<\/em> (jakby powiedzia\u0142 Jerzy Owsiak), gdyby, dnia 23.01.1793 r., nie dosz\u0142o do podpisania traktatu podzia\u0142owego (II rozbi\u00f3r Polski) mi\u0119dzy Katarzyn\u0105 II a Fryderykiem Wilhelmem II, moc\u0105 kt\u00f3rego cz\u0119\u015b\u0107 Mazowsza (na linii Dzia\u0142dowo-Wyszogr\u00f3d, a tym samym i Pu\u0142tusk) zosta\u0142a przy\u0142\u0105czona do Prus. Kolejne patenty Wilhelma II z: 17.04 1797 r. (Jenetralne urz\u0105dzenie \u017byd\u00f3w w prowincjach Prus Po\u0142udniowych i Nowowschodnich<\/em>), 1797 r. I 06.02.1802 r, likwiduj\u0105cego przywilej \u201ede non tolerandis Judaeis\u201d spowodowa\u0142y, \u017ce do Pu\u0142tuska zacz\u0119li sprowadza\u0107 si\u0119 starozakonni z wiosek nadnarwia\u0144skich: Popowa i Pop\u0142aw [Janusz Szczepa\u0144ski \u2013 Spo\u0142eczno\u015b\u0107 \u017cydowska Mazowsza w XIX i XX wieku<\/em>; 2005 r.]. Pop\u0142awy, w\u00f3wczas nale\u017ca\u0142y do rotmistrza 5 pu\u0142ku strzelc\u00f3w konnych Wielkiego Ksi\u0119stwa Warszawskiego pod szefostwem Berka Joselewicza, pochodzenia \u017cydowskiego \u2013 Nathana Notkowicza. Kolejnym w\u0142a\u015bcicielem Pop\u0142aw by\u0142 Nuta Nuty Nutkowitz [Eliezer Tzvi \u015aniadowski, Cultural Status and Communal Lifestyle in the Years 1905 \u2013 1925<\/em> \u2013 (E.T.)]. Do 1808 r. w Pu\u0142tusku osiedli\u0142o si\u0119 56 \u017byd\u00f3w z Popowa, Pop\u0142aw i innych wiosek z okolic miasta. W 1810 r. zanotowano w mie\u015bcie ju\u017c 118 os\u00f3b wyznania moj\u017ceszowego. \u017bydzi, byli mieszka\u0144cy \u0141om\u017cy, zasiedlili wiosk\u0119 Rybaki, kt\u00f3ra sta\u0142a si\u0119 dzielnic\u0105 \u017cydowsk\u0105 Pu\u0142tuska.<\/p>\n\n\n\n

W pierwszy okresie osiedlania si\u0119 starozakonnych w Pu\u0142tusku miejscem poch\u00f3wku zmar\u0142ych by\u0142 Nasielsk, przy ulicy Kwiatowej. Do dzisiaj nie zachowa\u0142a si\u0119 \u017cadna macewa (p\u0142yta nagrobna zmar\u0142ego wyznania moj\u017ceszowego).<\/p>\n\n\n\n

Zacz\u0119to, w wi\u0119kszych miastach Kr\u00f3lestwa Polskiego, tworzy\u0107 odr\u0119bne dzielnice \u017cydowskie \u2013 rewiry. Pu\u0142tusk nie m\u00f3g\u0142 pozostawa\u0107 w tyle. Komisarz Wojew\u00f3dztwa P\u0142ockiego opracowa\u0142, dnia 29.06.1816 r., projekt rewiru w dzielnicy Stare Miasto i przes\u0142a\u0142 go do Komisji Rz\u0105dowej Spraw Wewn\u0119trznych i Policji (KRSWiP) w Warszawie. Oficjalna decyzja o przesiedleniu izraelit\u00f3w w rejon Starego Miasta zacz\u0119\u0142a obowi\u0105zywa\u0107 od 26.11.1822 r. W zwi\u0105zku z przeludnieniem ww. rejonu, do KRSWiP, zacz\u0119\u0142y wp\u0142ywa\u0107 propozycje o poszerzenie rewiru o ulic\u0119 Waliszewo Du\u017ce (od 1815 r. by\u0142a tam synagoga) \u2013 obecnie ul. Kotlarska i ul. Mostowa \u2013 ulica nieistniej\u0105ca, fragmentem jej jest ulica Stanis\u0142awa Staszica. Jednak Komisja Wojew\u00f3dztwa P\u0142ockiego nie przychyli\u0142a si\u0119 do propozycji \u017cydowskiej grupy inicjatywnej. Rozpatruj\u0105c sytuacj\u0119 mieszkaniow\u0105 \u017byd\u00f3w pu\u0142tuskich, komisarz obwodu pu\u0142tuskiego, W\u0142adys\u0142aw \u015alaski, przedstawi\u0142, w 1829 r., projekt, na mocy kt\u00f3rego, dnia 01.07.1832 r., nowy, du\u017co wi\u0119kszy rewir, zacz\u0105\u0142 funkcjonowa\u0107 w Pu\u0142tusku.<\/p>\n\n\n\n

Ludno\u015b\u0107 \u017cydowska miast p\u00f3\u0142nocnego Mazowsza poczyni\u0142a starania o utworzenie w nich gmin wyznaniowych. Komisja Wojew\u00f3dztwa P\u0142ockiego nie wyrazi\u0142a zgody na utworzenie gminy izraelickiej w Pu\u0142tusku (do tej pory \u017bydzi pu\u0142tuscy nale\u017celi do gminy w Makowie) motywuj\u0105c tym, \u017ce i parafia w Pu\u0142tusku te\u017c nie istnia\u0142a. Powa\u017cnym atutem, do powo\u0142ania gminy wyznaniowej, by\u0142a du\u017ca liczba rodzin starozakonnych (w 1823 r. \u2013 98 rodzin) i w\u0142asny cmentarz. Spo\u0142eczno\u015b\u0107 zda\u0142a sobie spraw\u0119, \u017ce cmentarz \u017cydowski jest bardzo potrzebny, poniewa\u017c zabieranie zmar\u0142ych do ma\u0142ej wioski Popowo (tam chowano zmar\u0142ych wyznawc\u00f3w wiary moj\u017ceszowej) by\u0142o bardzo trudne, szczeg\u00f3lnie w mro\u017an\u0105 zim\u0119 i w okresie odwil\u017cy. Drugim miejscem poch\u00f3wku by\u0142 cmentarz gminy \u017cydowskiej w Makowie.<\/p>\n\n\n\n

Komisja Wojew\u00f3dztwa P\u0142ockiego nie przychyli\u0142a si\u0119 do wniosku powo\u0142ania gminy \u017cydowskiej w Popowie, motywuj\u0105c swoj\u0105 decyzj\u0119 szczup\u0142o\u015bci\u0105 parafii i przy\u0142\u0105czaj\u0105c j\u0105 do gminy Serock.<\/p>\n\n\n\n

Pierwszym rabinem Pu\u0142tuska zosta\u0142 Lejzer Kohn z Warki. W latach 1850 \u2013 1861 urz\u0105d ten pe\u0142ni\u0142 Israel Jehoszua Trunk, halachista i cz\u0142onek ruchu Chowewej Syjon. Nie cieszy\u0142 si\u0119 sympati\u0105 gminy, zarzucano mu niew\u0142a\u015bciwe gospodarowanie pieni\u0119dzmi gminy wyznaniowej i brak troski o biednych. W latach 70. i 80. XIX wieku rabinem Pu\u0142tuska by\u0142 Henoch Zundel Grodzi\u0144ski, przeciwnik chasydyzmu, kt\u00f3ry jednak potrafi\u0142 zdoby\u0107 szacunek zwolennik\u00f3w tego nurtu. Nast\u0119pny, wybrany w 1891 r., rabin Symcha Bunim-Epstein, by\u0142 z kolei zwolennikiem cadyka z G\u00f3ry Kalwarii. Na pocz\u0105tku XX w. rabinem Pu\u0142tuska zosta\u0142 Chaim Kojman-Otterman.<\/p>\n\n\n\n

Pozosta\u0142o\u015bci cmentarza \u017cydowskiego w Popowie Ko\u015bcielnym znajduj\u0105 si\u0119 na wzniesieniu we wschodniej cz\u0119\u015bci wsi, przy ul. Malowniczej, oko\u0142o 70. m na p\u00f3\u0142nocny wsch\u00f3d od cmentarza parafii rzymsko-katolickiej. Data za\u0142o\u017cenia cmentarza nie jest znana. Do lat dwudziestych XIX wieku nekropolia ta by\u0142a miejscem poch\u00f3wku tak\u017ce dla \u017byd\u00f3w z Pu\u0142tuska. Dnia 27.01.1986 r. cmentarz zosta\u0142 wpisany do wojew\u00f3dzkiego rejestru zabytk\u00f3w nieruchomych (A-575). Wed\u0142ug informacji zebranych w 1983 r. przez autor\u00f3w Karty Cmentarza \u2013 J. Wis\u0142ock\u0105, R. Jaszczur\u0119, R. Gapskiego – przed 1939 r. cmentarz by\u0142 niezadrzewiony i niezakrzewiony, podzielony alejkami. Nagrobki by\u0142y rozmieszczone na ca\u0142ym terenie. Obecny proboszcz parafii pod wezwaniem Naj\u015bwi\u0119tszej Marii Panny w Popowie Ko\u015bcielnym, ksi\u0105dz dr Remigiusz Stacherski, w\u0142asnym sumptem, przy pomocy tutejszych parafian, uporz\u0105dkowa\u0142 miejsce wiecznego spoczywania wyznawc\u00f3w wiary moj\u017ceszowej.<\/p>\n\n\n\n

W Makowie Mazowieckim istnia\u0142y trzy \u017cydowskie cmentarze. Dyslokacja pierwszego, najstarszego rozmy\u0142a si\u0119 w ludzkiej pami\u0119ci. Drugi znajdowa\u0142 si\u0119 mi\u0119dzy obecnymi ulicami Adamowsk\u0105 i Przasnysk\u0105. Data jego powstania pozostaje nieznana, pierwsze wzmianki o nim pochodz\u0105 z 1781 roku. Kirkut by\u0142 wykorzystywany do 1870 r. W okresie PRL na jego miejscu zbudowano dworzec autobusowy. W 1987 r. z odzyskanych fragment\u00f3w macew wybudowano pomnik ku czci pochowanych na terenie kirkutu os\u00f3b. Pomnik ods\u0142oni\u0119to 14.12.1987 r. W 1984 r. dzia\u0142acze Towarzystwa Mi\u0142o\u015bnik\u00f3w Makowa, z odzyskanych oko\u0142o 250 nagrobk\u00f3w i ich fragment\u00f3w wzniesiono pomnik w formie piramidy schodkowej, zaprojektowany przez Wojciecha Henrykowskiego. Uroczysto\u015b\u0107 ods\u0142oni\u0119cia pomnika odby\u0142a si\u0119 14.12.1987 r. Trzeci z cmentarzy \u017cydowskich w Makowie, powsta\u0142 oko\u0142o 1871 r. (wed\u0142ug Karty Cmentarza \u2013 oko\u0142o 1870 r.) przy obecnej ul. Ciechanowskiej. Ostatni znany poch\u00f3wek na cmentarzu odby\u0142 si\u0119 w 1946 r., kiedy na jego teren przeniesiono ekshumowane zw\u0142oki ofiar holokaustu.<\/p>\n\n\n\n

Jeden z pierwszych osadnik\u00f3w w Pu\u0142tusku by\u0142 rabin Zalmen Lubranitzer \u2013 nazwisko przej\u0119te od miejsca zamieszkania (mieszkaniec wsi Lubraniec, obecnie miasta po\u0142o\u017conego w wojew\u00f3dztwie kujawsko-pomorskim, nad rzek\u0105 Zg\u0142owi\u0105czk\u0105, nieopodal W\u0142oc\u0142awka), kt\u00f3ry przekaza\u0142, w 1815 r., cz\u0119\u015b\u0107 swojej ziemi na cmentarz \u017cydowski przy ul. Kolejowej (obecnie Al. Jana Paw\u0142a II). (Do 1806 r., \u017bydzi, przyjmowali nazwiska od miejscowo\u015bci, w kt\u00f3rej zamieszkiwali. Od ww. roku, na ziemiach II i III zaboru przymus przyjmowania nazwisk obowi\u0105zywa\u0142 wszystkich \u017byd\u00f3w. W Cesarstwie Rosyjskim odpowiednie nakazy mia\u0142y miejsce w latach: 1804, 1835 i 1844.) W 1882 r. cmentarz zosta\u0142 powi\u0119kszony o nabycie 2252 \u0142okci kwadratowych ziemi rolnej (oko\u0142o 0.1 ha). Wirtualny Sztetl (portal internetowy zajmuj\u0105cy si\u0119 histori\u0105 polskich \u017bydach), powo\u0142uj\u0105c si\u0119 na Janusza Szczepa\u0144skiego, informuje, \u017ce w drugiej po\u0142owie XIX wieku powsta\u0142 w Pu\u0142tusku jeszcze jeden cmentarz \u017cydowski i jest to jedyna informacja na ten temat (prawdopodobnie chodzi o ten powi\u0119kszony fragment cmentarza przy ul. Kolejowej). W 1885 r. w\u0142adze w \u0141om\u017cy zobowi\u0105za\u0142y si\u0119 do pokrycia cz\u0119\u015bci wydatk\u00f3w zwi\u0105zanych z ogrodzeniem ww. dzia\u0142ki, w wysoko\u015bci 2781 rubli i 731 kopiejek. Jedn\u0105 z pierwszych zmar\u0142ych os\u00f3b, kt\u00f3re zosta\u0142y pochowane na nowym cmentarzu, by\u0142 starszy rabin Jankew, syn Aleksandra Szacha. Nagrobek na jego grobie (nieistniej\u0105cy) zawiera\u0142 nast\u0119puj\u0105ce s\u0142owa: W roku 5575 by\u0142 to pierwszy poch\u00f3wek na cmentarzu<\/em> (rok 1815). Nagrobek zosta\u0142 przywr\u00f3cony przez wsp\u00f3lnot\u0119 Stowarzyszenia Pogrzebowego. (Towarzystwo Pogrzebowe zosta\u0142o za\u0142o\u017cone w latach 1814\u00f71815).<\/p>\n\n\n\n

Cmentarz przy ul. Kolejowej zosta\u0142 zdewastowany podczas jurysdykcji niemieckiej, na terenach III Rzeszy (Pu\u0142tusk nale\u017ca\u0142 do Rejencji Ciechanowskiej). P\u0142yty nagrobne (macewy), pos\u0142u\u017cy\u0142y do: wybrukowania dziedzi\u0144ca parkowego, u\u0142o\u017cenia schod\u00f3w przy pu\u0142tuskim zamku, u\u0142o\u017cenia kraw\u0119\u017cnik\u00f3w i utwardzenia ulic, mi\u0119dzy innymi ul. Piotra Skargi, budowy schod\u00f3w do stanicy wodnej (t\u0119 ostatni\u0105 informacj\u0119 zdecydowanie dementuje Anna Henrykowska, by\u0142a dyrektor Muzeum Regionalnego w Pu\u0142tusku [El\u017cbieta Chybowska; Niech wr\u00f3c\u0105 na swoje miejsce<\/em>; S\u0142owo \u017bydowskie z dn. 30.11.2004 r.]. Jak wspomina jeden z mieszka\u0144c\u00f3w miasta, po wyzwoleniu, na cmentarzu zachowa\u0142a si\u0119 du\u017ca liczba nagrobk\u00f3w. W okresie PRL, z cz\u0119\u015bci nagrobk\u00f3w u\u0142o\u017cono kolektor \u015bciekowy (kt\u00f3ry?).<\/p>\n\n\n\n

Z inicjatywy Akademii Humanistycznej im. A. Gieysztora i firmy Isbud, w 2012 r., na niezabudowanej cz\u0119\u015bci dzia\u0142ki cmentarnej, utworzono lapidarium oraz wzniesiono pomnik, z fragment\u00f3w macew, projektu r\u00f3wnie\u017c Wojciecha Henrykowskiego. Frontowy napis na marmurowej tablicy brzmi: Cmentarz \u017cydowski w Pu\u0142tusku. W tej \u015bwi\u0119tej ziemi grzebani byli do wybuchu II wojny \u015bwiatowej w 1939 r. m\u0119\u017cczy\u017ani, kobiety i dzieci nale\u017c\u0105cy do \u017cydowskiej spo\u0142eczno\u015bci Pu\u0142tuska i okolic. Niech ich dusze maj\u0105 udzia\u0142 w \u017cyciu wiecznym<\/em>.<\/p>\n\n\n\n

T\u0142umaczenie z hebrajskiego: Dawid Garti i S\u0142awomir Klimaszewski<\/em><\/p>\n\n\n\n

Leszek Malinowski<\/strong><\/em>
Pu\u0142tuski Notatnik Kulturalny – 23.02.2021 r. (Nr 8 PGP)<\/p>\n\n\n\n