{"id":592,"date":"2022-09-22T13:23:53","date_gmt":"2022-09-22T11:23:53","guid":{"rendered":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/?p=592"},"modified":"2022-09-22T13:35:00","modified_gmt":"2022-09-22T11:35:00","slug":"83-rocznica-wysiedlenia-ludnosci-zydowskiej-z-pultuska-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/?p=592","title":{"rendered":"Wysiedlenie ludno\u015bci \u017cydowskiej z Pu\u0142tuska"},"content":{"rendered":"\n

We wrze\u015bniu 1939 roku nast\u0105pi\u0142o brutalne wysiedlenie ludno\u015bci \u017cydowskiej z Pu\u0142tuska. Fakt ten opisany jest w ksi\u0105\u017cce z serii wydawniczej Folia Historica Pultoviensia \u2013 Ireny Lachowskiej-Kurowskiej \u201eW szponach nadludzi\u201d, w opracowaniu Krzysztofa \u0141ukawskiego i dra Krzysztofa Wi\u015bniewskiego. Przypominamy fragment ksi\u0105\u017cki, podrozdzia\u0142 pt. \u201dPierwsze miesi\u0105ce okupacji\u201d.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

„ROK 1939-1940
PU\u0141TUSK<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Pierwsze miesi\u0105ce okupacji<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Druga wojna \u015bwiatowa \u2013 okupacja hitlerowska w kraju. Miasto powiatowe Pu\u0142tusk licz\u0105ce oko\u0142o 18 tys. mieszka\u0144c\u00f3w, le\u017c\u0105ce nad rzek\u0105 Narwi\u0105 w woj. warszawskim, zostaje z cz\u0119\u015bci\u0105 przewa\u017caj\u0105c\u0105 powiatu w\u0142\u0105czone do tak zwanych Po\u0142udniowych Prus Wschodnich \u2013 S\u00fcdostpreussen<\/em> z siedzib\u0105 w Ciechanowie \u2013 Regierungsbezirk Zichenau<\/em>1<\/sup><\/a>. Miasto sw\u0105 prawie tysi\u0105cletni\u0105 nazw\u0119 Pu\u0142tusk zmienia na Ostenburg2<\/sup><\/a>. Ten sam los spotyka i ulice \u2013 zostaj\u0105 przemianowane \u2013 np. ulica w\u00f3wczas 3 Maja otrzymuje nazw\u0119 Erich Kochstrasse<\/em>3<\/sup><\/a>, ulica Warszawska \u2013 Brettmanstrasse<\/em>4<\/sup><\/a>, Stare Miasto \u2013 Kant-strasse<\/em>, dzisiejsza Traugutta \u2013 Bachstrasse<\/em>, Rybitew \u2013 Wiesenstrasse<\/em>5<\/sup><\/a>\u2026
Jesie\u0144 1939 r. Szko\u0142y nieczynne, maj\u0105tek szk\u00f3\u0142, jak: pomoce naukowe, biblioteki, dokumentacja s\u0105 niszczone, sprz\u0119t wywo\u017cony z kraju. Biura i urz\u0119dy zape\u0142nione Niemcami z Reichu<\/em> lub volksdeutschami<\/em>, kt\u00f3rych cz\u0119\u015bciowo dostarcza\u0142o miasto, a g\u0142\u00f3wnie okoliczne wsie, gdzie mieszkali Niemcy koloni\u015bci, mianowicie: Je\u017cewo, Chmielewo, G\u0142odowo, za Narwi\u0105: Wincentowo.
Wielu skrajnych volksdeutsch\u00f3w otrzymuje w mie\u015bcie przydzia\u0142y na piekarnie, masarnie, inne sklepy, a m\u0142odzi s\u0105 na us\u0142ugach policji i gestapo. W mie\u015bcie bezrobocie w\u015br\u00f3d ludno\u015bci polskiej, g\u0142\u00f3wnie w\u015br\u00f3d inteligencji. Coraz wi\u0119ksze s\u0105 trudno\u015bci w zdobywaniu \u017cywno\u015bci, myd\u0142a, opa\u0142u. Zupe\u0142nie znik\u0142y sklepy z odzie\u017c\u0105 i obuwiem.
Hitlerowcy z miejsca stosuj\u0105 do ludno\u015bci terror i krwawe rz\u0105dy. Wkr\u00f3tce po zaj\u0119ciu tych teren\u00f3w we wrze\u015bniu 1939 r. przyp\u0119dzili do Pu\u0142tuska gromad\u0119 \u017byd\u00f3w, samych m\u0119\u017cczyzn. P\u0119dzili ich szos\u0105 \u2013 od strony Wyszkowa. Przy du\u017cym mo\u015bcie nad Narwi\u0105 kazali im zej\u015b\u0107 w d\u00f3\u0142 nad rzek\u0119. Tutaj niedaleko mostu, po lewej stronie Narwi od strony Pop\u0142aw6<\/sup><\/a>, urz\u0105dzili krwaw\u0105 masakr\u0119. Najpierw kazali im kopa\u0107 do\u0142y. Potem, jak twierdz\u0105 mieszka\u0144cy Pop\u0142aw, rozleg\u0142y si\u0119 strza\u0142y tak gdzie\u015b ko\u0142o godziny 400 po po\u0142udniu i prawie bez przerwy trwa\u0142y do p\u00f3\u017anego zmierzchu. Okrutna zbrodnia, jakiej dokonali hitlerowcy dnia tego, obj\u0119\u0142a kilkaset \u017byd\u00f3w przyp\u0119dzonych z innych miejscowo\u015bci. D\u0142ugo potem na miejscu ka\u017ani mieszka\u0144cy Pop\u0142aw widzieli wiele le\u017c\u0105cych tam i walaj\u0105cych si\u0119 czapek pomordowanych7<\/sup><\/a>.
W Pu\u0142tusku te\u017c prze\u015bladuj\u0105 ludno\u015b\u0107 \u017cydowsk\u0105. Dnia 29 wrze\u015bnia 1939 r. wyp\u0119dzaj\u0105 \u017byd\u00f3w z miasta. P\u0119dz\u0105 ich w bestialski spos\u00f3b ca\u0142ymi rodzinami za rzek\u0119 Narew, poprzez most (ko\u0142o zamku), nie pozwoliwszy nic z sob\u0105 zabra\u01078<\/sup><\/a>.
W pocz\u0105tkach pa\u017adziernika 1939 r. zwo\u0142uj\u0105 nauczycieli z miasta i powiatu na Zamek w celu rzekomego wznowienia szkolnictwa na tych ziemiach. Zamek przed wojn\u0105 by\u0142 siedzib\u0105 Starostwa, w\u00f3wczas mie\u015bci\u0142 si\u0119 tam urz\u0105d Landrata9<\/sup><\/a>. Nauczyciele byli bezrobotni, wi\u0119c cz\u0119\u015b\u0107 ich stawi\u0142a si\u0119, posz\u0142am i ja, a dla kura\u017cu zabra\u0142am swojego m\u0119\u017ca, cho\u0107 nie by\u0142 nauczycielem.
W du\u017cej sali na pi\u0119trze, po lewej stronie bramy, zebrani byli ju\u017c nauczyciele, ale na og\u00f3\u0142 w niewielkiej liczbie. Na sali zjawi\u0142 si\u0119 Niemiec w mundurze z t\u0142umaczem i zacz\u0105\u0142 co\u015b m\u00f3wi\u0107 o otwarciu szk\u00f3\u0142, ale nic konkretnego nie powiedzia\u0142, i znikn\u0105\u0142. Ukaza\u0142 si\u0119 potem drugi m\u0142ody Niemiec w mundurze, by\u0142 to Landrat10<\/sup><\/a>, rozejrza\u0142 si\u0119 po sali uwa\u017cnie \u2013 nauczycieli wi\u0119cej nie przyby\u0142o, i znikn\u0105\u0142. Zostali\u015bmy sami, czekamy na decyzj\u0119, wreszcie wchodzi Niemiec z t\u0142umaczem i m\u00f3wi, \u017ce za ma\u0142o nas przyby\u0142o, nie mog\u0105 powzi\u0105\u0107 \u017cadnej decyzji i oznajmi\u0142, \u017ce zebranie b\u0119dzie jeszcze raz zwo\u0142ane. Poleci\u0142 zawiadomi\u0107 tych, co w tym dniu byli nieobecni i zach\u0119ca\u0142, \u017ceby na drugie zebranie wszyscy przybyli. Odeszli\u015bmy. W drodze powrotnej podszed\u0142 do nas nauczyciel Kossakiewicz Wac\u0142aw11<\/sup><\/a> i powiedzia\u0142, \u017ce zabra\u0142 z sob\u0105 r\u0119cznik i myd\u0142o, bo nie by\u0142 pewny, czy wr\u00f3cimy. By\u0142y to pocz\u0105tki okupacji dopiero, nikt z nas nie orientowa\u0142 si\u0119, do czego hitlerowcy s\u0105 zdolni i co nam grozi\u0142o. Szcz\u0119\u015bliwie unikn\u0119li\u015bmy aresztowania i wywiezienia w nieznane. Wkr\u00f3tce po naszym zebraniu dosz\u0142y do nas wie\u015bci, \u017ce z Ciechanowa wywie\u017ali hitlerowcy kilkadziesi\u0105t os\u00f3b \u2013 nauczycieli i \u015blad po nich zagin\u0105\u0142.
Przed 11 listopada 1939 r. aresztuj\u0105 kilkunastu obywateli miasta, s\u0142u\u017c\u0105 jako zak\u0142adnicy. Zamykaj\u0105 ich w miejscowym wi\u0119zieniu. W razie jakich\u015b eksces\u00f3w ze strony Polak\u00f3w w dniu \u015awi\u0119ta Niepodleg\u0142o\u015bci, mieli by\u0107 straceni. W dniu tym do \u017cadnych zaburze\u0144 nie dosz\u0142o, wi\u0119c zak\u0142adnicy zostali po paru dniach wypuszczeni na wolno\u015b\u0107. W ich liczbie znajdowali si\u0119: ks. pra\u0142at Michnikowski12<\/sup><\/a>, ks. prefekt \u015aredzi\u0144ski13<\/sup><\/a>, inspektor szkolny W\u0142ady-s\u0142aw Bartosz i inni14<\/sup><\/a>.
W par\u0119 dni p\u00f3\u017aniej dokonuj\u0105 zbrodni na obywatelu miasta Pu\u0142tuska Tymoteuszu Ko\u0142akowskim, zamieszka\u0142ym na ulicy Warszawskiej, za znalezienie u niego starych \u0142usek od naboi15<\/sup><\/a>. W tym\u017ce listopadzie 1939 r. zabijaj\u0105 czterech D\u0142u\u017cewskich \u2013 dw\u00f3ch ojc\u00f3w i dw\u00f3ch syn\u00f3w, obywateli ziemskich: Jana i Eustachego z \u0141ubienicy, Karola i Kazimierza z Poby\u0142kowa, za znalezienie u nich starej muzealnej broni. Ten sam los spotyka w grudniu 1939 r. obywatela ziemskiego Archutowskiego z Gzowa za znalezienie [u niego] starego zniszczonego bagnetu kozackiego, kt\u00f3ry s\u0142u\u017cy\u0142 za pogrzebacz w kuchni. Wyrok by\u0142 wydany i na m\u0142odego Archutowskiego \u2013 syna, lecz ten zd\u0105\u017cy\u0142 w por\u0119 zbiec. Uciek\u0142 za Narew po p\u0142yn\u0105cej krze. Przedosta\u0142 si\u0119 za granic\u0119. Miejscem ka\u017ani by\u0142 cmentarz katolicki \u015bw. Krzy\u017ca w Pu\u0142tusku. Egzekucji dokonywali hitlerowcy pod murem \u2013 parkanem od strony wschodniej wewn\u0105trz cmentarza16<\/sup><\/a>.
W grudniu 1939 r. wychodzi zarz\u0105dzenie szykanuj\u0105ce m\u0119\u017cczyzn Polak\u00f3w, a mianowicie: obowi\u0105zani s\u0105 zdejmowa\u0107 czapki przed ka\u017cdym napotkanym Niemcem w mundurze. Ludno\u015b\u0107 pozbawiona jest waluty polskiej przez wymian\u0119 na marki niemieckie.<\/p>\n\n\n\n

\n\n\n\n

1<\/a> Na mocy dekretu Adolfa Hitlera z 8 pa\u017adziernika 1939 r. z p\u00f3\u0142nocnej cz\u0119\u015bci woj. warszawskie-go utworzono tzw. rejencj\u0119 ciechanowsk\u0105, kt\u00f3r\u0105 wcielon\u0105 bezpo\u015brednio do III Rzeszy, przy\u0142\u0105czaj\u0105c do prowincji Prusy Wschodnie ze stolic\u0105 w Kr\u00f3lewcu. Obszar rejencji nazywano te\u017c Po\u0142udniowymi Prusami Wschodnimi. Granica mi\u0119dzy Rzesz\u0105 a Generalnym Gubernatorstwem bieg\u0142a niedaleko Pu\u0142tuska w okolicach wsi Pniewo i Zator<\/p>\n\n\n\n

2<\/a> Ostenburg \u2013 niem.: Wschodni Gr\u00f3d. Nazw\u0119 miasta zmieniono dopiero w 1941 r.<\/p>\n\n\n\n

3<\/a> Erich Kochstrasse \u2013 na cze\u015b\u0107 gauleitera Prus Wschodnich.<\/p>\n\n\n\n

4<\/a> Brettmanstrasse \u2013 od nazwiska niemieckiego oficera poleg\u0142ego w walkach o miasto.<\/p>\n\n\n\n

5<\/a> Wiesenstrasse \u2013 niem.: \u0141\u0105kowa<\/p>\n\n\n\n

6<\/a> Pop\u0142awy \u2013 wie\u015b, a od 1933 r. cz\u0119\u015b\u0107 miasta Pu\u0142tuska, po\u0142o\u017cona na lewym brzegu Narwi.<\/p>\n\n\n\n

7<\/a> Na tzw. Szlamiej G\u00f3rce niedaleko Narwi Niemcy zamordowali ok. 150 \u017byd\u00f3w. Dok\u0142adna data tej zbrodni nie jest znana. Istniej\u0105 relacje wskazuj\u0105ce na listopad 1939 r. lub nawet wiosn\u0119 1940 r. Prawdopodobnie we wrze\u015bniu 1939 r. dosz\u0142o do pierwszej masowej egzekucji w tym miejscu, a w nast\u0119pnych miesi\u0105cach odby\u0142y si\u0119 kolejne.<\/p>\n\n\n\n

8<\/a> R\u00f3wnie\u017c data wyp\u0119dzenia \u017byd\u00f3w z Pu\u0142tuska nie jest pewna. Wi\u0119kszo\u015b\u0107 polskich wspomnie\u0144 i relacji wskazuje na 22 wrze\u015bnia (pi\u0105tek). Ostatnio J. Szczepa\u0144ski, Podczas II wojny \u015bwiatowej i hitlerowskiej okupacji, w: Dzieje Pu\u0142tuska, t. 2: 1795-1989, red. A. Koseski, J. Szczepa\u0144ski, Pu\u0142tusk 2017, s. 340-341 stwierdzi\u0142, \u017ce pierwsza deportacja ludno\u015bci \u017cydowskiej nast\u0105pi\u0142a w poniedzia\u0142ek 11 wrze\u015bnia, a g\u0142\u00f3wna we wtorek \u201e26 wrze\u015bnia 1939 roku, podczas \u015bwi\u0119ta Sukot\u201d. Problem w tym, \u017ce pierwszy dzie\u0144 \u015bwi\u0119ta Sukot wypada\u0142 w tamtym roku w czwartek 28 wrze\u015bnia. Tak\u0105 dat\u0119 ekspulsji \u017byd\u00f3w z Pu\u0142tuska podaje m.in. M. Gilbert, The Holocaust: A History of the Jews of Europe During the Secon World War, New York 1985, s. 93. Dat\u0119 29 wrze\u015bnia po-dan\u0105 przez Autork\u0119 r\u00f3wnie\u017c nale\u017cy uzna\u0107 za wiarygodn\u0105 \u2013 by\u0142 to drugi dzie\u0144 \u015bwi\u0119ta Sukot. We fragmencie wspomnie\u0144 Ireny Kurowskiej opublikowanym w tomie IV wydawnictwa Pu\u0142tusk. Studia i materia\u0142y z dziej\u00f3w miasta i regionu wydawca z nieznanych przyczyn zmieni\u0142 podan\u0105 przez Autork\u0119 dat\u0119 29 wrze\u015bnia na 22 wrze\u015bnia 1939 r.<\/p>\n\n\n\n

9<\/a> Dawny zamek biskup\u00f3w p\u0142ockich, obecnie Dom Polonii.<\/p>\n\n\n\n

10<\/a> Landratem by\u0142 Karl B\u00f6ttcher \u2013 ur. 1900 r., uko\u0144czy\u0142 szko\u0142\u0119 podstawow\u0105, z zawodu szewc. Walczy\u0142 podczas I wojny \u015bwiatowej. W 1929 r. wst\u0105pi\u0142 do NSDAP, zajmuj\u0105c w strukturach partii co-raz wy\u017csz\u0105 pozycj\u0119 (w 1935 r. Gauinspektor), od 1931 r. SA Sturmbannf\u00fchrer. Do sierpnia 1941 r. landrat (starosta) i kreisleiter (szef NSDAP w powiecie) pu\u0142tuski. Z jego inicjatywy dobudowa-no w Zamku pi\u0119tro nad lewym skrzyd\u0142em. Przeniesiony na Ukrain\u0119.<\/p>\n\n\n\n

11<\/a> Wac\u0142aw Kossakiewicz by\u0142 nauczycielem Publicznej Szko\u0142y M\u0119skiej im. \u015bw. Stanis\u0142awa Kostki w Pu\u0142tusku, publikowa\u0142 w czasopi\u015bmie \u201eDo Pracy\u201d artyku\u0142y popularyzuj\u0105ce histori\u0119 miasta.<\/p>\n\n\n\n

12<\/a> Michnikowski J\u00f3zef (1872-1939) \u2013 \u015bwi\u0119cenia kap\u0142a\u0144skie otrzyma\u0142 w 1896 r., pracowa\u0142<\/p>\n\n\n\n

w parafiach w P\u0142ocku, Przasnyszu, Myszy\u0144cu, Bielsku, Kadzidle i w Makowie, od 1928 r. proboszcz i dziekan pu\u0142tuski. Pochowany na cmentarzu \u015bw. Krzy\u017ca w Pu\u0142tusku.<\/p>\n\n\n\n

13<\/a> \u015aredzi\u0144ski J\u00f3zef Edward (1887-1946) \u2013 \u015bwi\u0119cenia kap\u0142a\u0144skie przyj\u0105\u0142 w 1912 r., pracowa\u0142 w pa- rafiach w G\u0105sewie i w Chorzelach, od 1916 r. prefekt w szko\u0142ach \u017ce\u0144skich, rektor ko\u015bcio\u0142a \u015bw. J\u00f3zefa, radny Rady Miejskiej w Pu\u0142tusku. Pochowany na cmentarzu \u015bw. Krzy\u017ca w Pu\u0142tusku<\/p>\n\n\n\n

14<\/a> Bartosz W\u0142adys\u0142aw (1891-1942) \u2013 nauczyciel w szko\u0142ach powszechnych, pracownik Inspektoratu Szkolnego w Sieradzu, w latach 1934-1939 podinspektor w Powiatowym Inspektoracie Szkolnym w Pu\u0142tusku, od 1939 r. inspektor szkolny w Makowie. Dzia\u0142acz Zwi\u0105zku Nauczycielstwa Polskiego, redaktor wychodz\u0105cego w Pu\u0142tusku \u201eExpressu Mazowieckiego\u201d. Zamordowany w obozie na Majdanku.<\/p>\n\n\n\n

15<\/a> Tymoteusz Ko\u0142akowski (1902-1939) \u2013 za udzia\u0142 w wojnie polsko-bolszewickiej zosta\u0142 odznaczo- ny orderem Virtuti Militari. W latach nast\u0119pnych zawodnik dru\u017cyny pi\u0142ki no\u017cnej Nadnarwian-ki Pu\u0142tusk, komendant dru\u017cyny \u201eStrzelca\u201d (m. in. organizowa\u0142 bezp\u0142atne kursy bokserskie). By\u0142 w\u0142a\u015bcicielem popularnej restauracji przy ul. Warszawskiej (naprzeciw obecnego dworca auto-busowego). Zamordowany 7 listopada 1939 r.<\/p>\n\n\n\n

16<\/a> Jan D\u0142u\u017cewski (1880-1939) \u2013 w\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku \u0141ubienica i jego syn Eustachy oraz Karol D\u0142u \u017cewski (1875-1939), brat Jana, i jego syn, Kazimierz (ur. 1912), w\u0142a\u015bciciele Poby\u0142kowa \u2013 zabi-ci 13 listopada. W\u0142a\u015bciciel maj\u0105tku Gzowo Wiktor Archutowski (1876-1940) zosta\u0142 rozstrzelany 25 listopada<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

We wrze\u015bniu 1939 roku nast\u0105pi\u0142o brutalne wysiedlenie ludno\u015bci \u017cydowskiej z Pu\u0142tuska. Fakt ten opisany jest w ksi\u0105\u017cce z serii wydawniczej Folia Historica Pultoviensia \u2013 Ireny Lachowskiej-Kurowskiej \u201eW szponach nadludzi\u201d, w opracowaniu Krzysztofa \u0141ukawskiego i dra Krzysztofa Wi\u015bniewskiego. Przypominamy fragment ksi\u0105\u017cki, podrozdzia\u0142 pt. \u201dPierwsze miesi\u0105ce okupacji\u201d. „ROK 1939-1940PU\u0141TUSK Pierwsze miesi\u0105ce okupacji Druga wojna \u015bwiatowa \u2013 okupacja … Czytaj dalej<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":584,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-592","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia","resize-featured-image"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/592","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=592"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/592\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":595,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/592\/revisions\/595"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/584"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=592"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=592"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=592"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}