{"id":606,"date":"2023-02-03T09:08:18","date_gmt":"2023-02-03T08:08:18","guid":{"rendered":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/?p=606"},"modified":"2023-02-03T09:08:43","modified_gmt":"2023-02-03T08:08:43","slug":"powstanie-styczniowe-w-pultusku-i-powiecie-pultuskim","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/?p=606","title":{"rendered":"Powstanie Styczniowe w Pu\u0142tusku i powiecie pu\u0142tuskim"},"content":{"rendered":"\n
\"\"
Artur Grottger, Bitwa (cykl Polonia)<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

W 160. rocznic\u0119 wybuchu Powstania Styczniowego \u2013 ostatniego ze zryw\u00f3w narodowowyzwole\u0144czych XI w. winni\u015bmy odda\u0107 ho\u0142d jego uczestnikom, kt\u00f3rzy nie bacz\u0105c na konsekwencje, chwycili za bro\u0144, by walczy\u0107 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Ojczyzny.
<\/strong>
By\u0142o to powstanie zbrojne, maj\u0105ce najmniejsze szanse na zwyci\u0119stwo w walce z rosyjskim zaborc\u0105. Wybuch\u0142o w najbardziej niesprzyjaj\u0105cym momencie i przynios\u0142o najwi\u0119cej ofiar. Mimo ca\u0142ego jego tragizmu, w powstaniu 1863 roku odnotowali\u015bmy najwi\u0119kszy udzia\u0142 spo\u0142ecze\u0144stwa powiatu pu\u0142tuskiego. Jak dosz\u0142o do wybuchu tego tragicznego w skutkach powstania, kt\u00f3re zapisa\u0142o jak\u017ce wspania\u0142\u0105 kart\u0119 w dziejach walk o niepodleg\u0142o\u015b\u0107, jaki by\u0142 jego przebieg w Pu\u0142tusku i w \u00f3wczesnym powiecie pu\u0142tuskim?

Przegrana Rosji carskiej w wojnie krymskiej i sukcesy wielu narod\u00f3w w walce o swoj\u0105 suwerenno\u015b\u0107 obudzi\u0142y nadzieje w\u015br\u00f3d spo\u0142ecze\u0144stwa Kr\u00f3lestwa Polskiego na cz\u0119\u015bciowe przynajmniej odzyskanie niepodleg\u0142o\u015bci. Mieszka\u0144cy Pu\u0142tuska pok\u0142adali szczeg\u00f3lne nadzieje w carze Aleksandrze II, kt\u00f3ry w latach 1857-1860 w drodze do Warszawy trzykrotnie zatrzymywa\u0142 si\u0119 w Pu\u0142tusku. Na jego cze\u015b\u0107 organizowano wystawne przyj\u0119cia, iluminowano miasto. Pu\u0142tuszczanie nie byli \u015bwiadomi tego, \u017ce ju\u017c w 1856 roku, w czasie pobytu w Warszawie, Aleksander II, kt\u00f3ry niedawno wst\u0105pi\u0142 na tron Rosji, o\u015bwiadczy\u0142: \u201eZamierzam utrzyma\u0107 porz\u0105dek ustanowiony przez mojego ojca. Polska powinna by\u0107 z\u0142\u0105czona na zawsze z wielk\u0105 rodzin\u0105 lud\u00f3w imperium rosyjskiego\u201d.
Odpowiedzi\u0105 polskiego spo\u0142ecze\u0144stwa na przekre\u015blenie nadziei na przynajmniej cz\u0119\u015bciow\u0105 narodow\u0105 suwerenno\u015b\u0107 by\u0142o powstawanie tajnych k\u00f3\u0142ek m\u0142odzie\u017cy o charakterze patriotyczno-demokratycznym oraz organizowanie masowych uroczysto\u015bci patriotyczno-religijnych.

Okazj\u0119 do manifestowania patriotycznych uczu\u0107 stanowi\u0142y procesje. W pu\u0142tuskiej parafii, podobnie jak w innych parafiach Kr\u00f3lestwa Polskiego, procesje odbywa\u0142y si\u0119 regularnie we wszystkie niedziele i wi\u0119ksze \u015bwi\u0119ta. W 1861 r. w kolegiacie w Pu\u0142tusku systematycznie odbywa\u0142y si\u0119 mod\u0142y za Ojczyzn\u0119 z kazaniami i \u015bpiewami religijno-patriotycznymi, \u0142\u0105cznie z pie\u015bni\u0105 \u201eBo\u017ce co\u015b Polsk\u0119\u201d, w\u00f3wczas traktowan\u0105 jako polski hymn narodowy, kt\u00f3ra tak bardzo irytowa\u0142a w\u0142adze rosyjskie.
Manifestacje patriotyczne organizowane w kolegiacie i w innych pu\u0142tuskich ko\u015bcio\u0142ach poci\u0105ga\u0142y za sob\u0105 napomnienia, \u015bledztwa, rekwizycje ko\u015bcielnych chor\u0105gwi. W aktach Konsystorza Pu\u0142tuskiego znajduje si\u0119 raport pu\u0142tuskiego proboszcza, z kt\u00f3rego wynika\u0142o, \u017ce 2 wrze\u015bnia 1861 r. z polecenia gen. Ro\u017cnowa, naczelnika wojennego guberni p\u0142ockiej, do pu\u0142tuskiej kolegiaty wkroczy\u0142 naczelnik pu\u0142tuskiej \u017candarmerii wraz z \u017co\u0142nierzami i zabra\u0142 z ko\u015bcio\u0142a trzy chor\u0105gwie, na kt\u00f3rych wyszyte by\u0142y po trzy krzy\u017ce z cierniowymi koronami.
W opinii w\u0142adz carskich \u201eprowodyrem\u201d manifestacji patriotycznych w Pu\u0142tusku by\u0142 profesor miejscowego Seminarium Duchownego \u2013 ks. Franciszek Szmejter, \u201ekt\u00f3ry w Pu\u0142tusku rozdaje tamtejszym mieszka\u0144com i uczniom szko\u0142y powiatowej pie\u015bni tre\u015bci rewolucyjnej, kt\u00f3re w dni niedzielne i \u015bwi\u0105teczne \u015bpiewaj\u0105 wraz z ludem i alumni tego Seminarium stoj\u0105c na \u015brodku ko\u015bcio\u0142a, ks. Szmejter za\u015b zwykle wchodzi w ten czas na ch\u00f3r i akompaniuje tym \u015bpiewom na organach. Ta\u017c pie\u015b\u0144 bywa tak\u017ce \u015bpiewana podczas nabo\u017ce\u0144stwa majowego w ko\u015bciele ojc\u00f3w reformat\u00f3w w Pu\u0142tusku\u201d.

O atmosferze politycznej w Pu\u0142tusku w przeddzie\u0144 wybuchu powstania 1863 roku wzmiankowa\u0142 we \u201eWspomnieniach niebieskiego mundurka\u201d baczny obserwator wydarze\u0144 \u2013 Wiktor Gomulicki. Dzia\u0142a\u0142 on w pu\u0142tuskiej \u201eszkolnej konspiracji\u201d. Wypo\u017cycza\u0142 miejscowym (zaufanym) rzemie\u015blnikom dobrze ukryt\u0105 przez siebie \u201ebibu\u0142\u0119\u201d narodow\u0105: \u201e\u015apiewy historyczne\u201d Juliana Ursyna Niemcewicza, \u201eDzieje Ksi\u0119stwa Warszawskiego\u201d Fryderyka Skarbka, a przede wszystkim za\u015b \u201ePowstanie narodu polskiego\u201d Maurycego Mochnackiego. W wielu pu\u0142tuskich domach inteligenckich eksponowano bro\u0144, bi\u017cuteri\u0119 \u201epatriotyczn\u0105\u201d, ryciny, przedstawiaj\u0105ce wielkich bohater\u00f3w narodowych (Ko\u015bciuszk\u0119, Sowi\u0144skiego i in.), a tak\u017ce fotografie z lat 1861-1862 (pogrzeb Pi\u0119ciu Poleg\u0142ych itp.).

Pu\u0142tusk utrzymywa\u0142 \u015bcis\u0142y zwi\u0105zek z warszawskim ogniskiem my\u015bli patriotycznej poprzez studiuj\u0105cych lub pracuj\u0105cych w stolicy \u2013 absolwent\u00f3w pu\u0142tuskich szk\u00f3\u0142 \u015brednich. Nale\u017ca\u0142 do nich m.in. Feliks Rzempo\u0142owski \u2013 student Szko\u0142y G\u0142\u00f3wnej, Karol Milde \u2013 ucze\u0144 II Gimnazjum w Warszawie, syn by\u0142ego naczelnika urz\u0119du pocztowego, Antoni Tyski \u2013 ucze\u0144 warszawskiego gimnazjum. Od 1861 roku mieszka\u0144cem Pu\u0142tuska by\u0142 przyby\u0142y z Warszawy pomocnik geodety, Aleksander Mielczarski \u2013 syn by\u0142ego burmistrza Pu\u0142tuska. Nie spos\u00f3b zapomnie\u0107 o pu\u0142tuskich kobietach, a zw\u0142aszcza Kazimierze Plichcie, w\u0142a\u015bcicielce miejscowej \u017ce\u0144skiej pensji, kt\u00f3ra u\u0142atwia\u0142a podtrzymywanie \u0142\u0105czno\u015bci pomi\u0119dzy spiskowcami.
W grudniu 1862 r. w Pu\u0142tusku odby\u0142 si\u0119 zjazd duchowie\u0144stwa diecezji p\u0142ockiej, podczas kt\u00f3rego, mimo niech\u0119tnego stosunku hierarchii ko\u015bcielnej do walki zbrojnej z carskim zaborc\u0105, zg\u0142oszono akces do Komitetu Centralnego Narodowego.
Po wprowadzeniu stanu wojennego w Kr\u00f3lestwie Polskim ju\u017c w grudniu 1862 roku zawieszono na rozkaz naczelnika wojennego zaj\u0119cia szkolne w Pu\u0142tusku, nawet w szkole rzemie\u015blniczo-niedzielnej.

Dzia\u0142alno\u015b\u0107 na rzecz rozbicia organizacji powsta\u0144czej w Warszawie i Kr\u00f3lestwie Polskim rozpocz\u0105\u0142 Aleksander Wielopolski. Wyszed\u0142 z projektem przeprowadzenia poboru do rosyjskiego wojska, tzw. branki. Na jej listach mia\u0142a si\u0119 przede wszystkim znale\u017a\u0107 m\u0142odzie\u017c, kt\u00f3r\u0105 podejrzewano o przynale\u017cno\u015b\u0107 do \u201eorganizacji rewolucyjnej\u201d. Na \u201epu\u0142tuskiej\u201d li\u015bcie branki figurowa\u0142o 194 Polak\u00f3w oraz 76 pu\u0142tuskich \u017byd\u00f3w.
Zagro\u017cona brank\u0105 m\u0142odzie\u017c zacz\u0119\u0142a opuszcza\u0107 miejsca sta\u0142ego zamieszkania. Dotyczy\u0142o to g\u0142\u00f3wnie m\u0142odzie\u017cy warszawskiej, kt\u00f3ra opuszcza\u0142a Warszaw\u0119 ju\u017c od 12 stycznia 1863 roku. Chroni\u0142a si\u0119 ona g\u0142\u00f3wnie w lasach serockich. Tu te\u017c ukrywa\u0142a si\u0119 zagro\u017cona brank\u0105 m\u0142odzie\u017c z Pu\u0142tuska i powiatu pu\u0142tuskiego.

W obawie przed zaplanowan\u0105 ob\u0142aw\u0105 ze strony oddzia\u0142\u00f3w rosyjskich, na chroni\u0105cych si\u0119 przed \u201ebrank\u0105\u201d Rz\u0105d Narodowy w dniu 22 stycznia 1863 roku og\u0142osi\u0142 wybuch powstania. Warto nadmieni\u0107, i\u017c jednym z wa\u017cnych przedstawicieli obozu \u201eCzerwonych\u201d, d\u0105\u017c\u0105cego do walki zbrojnej z rosyjskim zaborc\u0105, by\u0142 pochodz\u0105cy z \u0141empic pod Pu\u0142tuskiem \u2013 Rafa\u0142 Krajewski. By\u0142 on zwolennikiem reform spo\u0142ecznych, maj\u0105cych na celu pozyskanie do walki zbrojnej z Rosj\u0105 carsk\u0105 szerokie warstwy spo\u0142eczne. Inny z przyw\u00f3dc\u00f3w, obozu \u201eczerwonych\u201d \u2013 Zygmunt Padlewski opracowa\u0142 plan, zak\u0142adaj\u0105cy opanowanie P\u0142ocka, maj\u0105cego by\u0107 siedzib\u0105 w\u0142adz powsta\u0144czych oraz opanowanie P\u0142o\u0144ska i Pu\u0142tuska.
Do zdobycia Pu\u0142tuska zosta\u0142y przeznaczone si\u0142y miejscowe powiatu oraz oddzia\u0142 warszawiak\u00f3w, obozuj\u0105cych w lasach serockich pod dow\u00f3dztwem Roberta Skowro\u0144skiego, by\u0142ego oficera partyzant\u00f3w Garibaldiego. Jak pisa\u0142 Stefan Gadomski w swoim opracowaniu sprzed 30 lat: \u201eStan tych oddzia\u0142\u00f3w tak pod wzgl\u0119dem uzbrojenia, jak i ducha bojowego by\u0142 bardzo s\u0142aby. Skowro\u0144ski mia\u0142 zebranych oko\u0142o 200 ludzi, kt\u00f3rzy byli rozlokowani po chatach wiejskich. Posiadali zaledwie kilkana\u015bcie sztuk broni palnej pojedynek i dubelt\u00f3wek my\u015bliwskich, pozbieranych od gajowych. Reszt\u0119 uzbrojenia stanowi\u0142y kosy\u201d.

Warto nadmieni\u0107, \u017ce w po\u0142owie stycznia 1863 roku w Pu\u0142tusku stacjonowa\u0142y rosyjskie oddzia\u0142y w sile: 3. batalionu 22. pu\u0142ku piechoty, 6. baterii artylerii i sotni kozak\u00f3w do\u0144skich.<\/p>\n

Powsta\u0144czy plan opanowania Pu\u0142tuska nie powi\u00f3d\u0142 si\u0119. Do ataku na miasto nie dosz\u0142o z powodu nie dotarcia w ustalonym terminie oddzia\u0142u Skowro\u0144skiego i niepo\u0142\u0105czenia si\u0119 z miejscowymi powsta\u0144cami oraz zupe\u0142nego nieprzygotowania powsta\u0144c\u00f3w okr\u0119gu wyszkowskiego. Spowodowane to by\u0142o ci\u0119\u017ck\u0105 chorob\u0105 naczelnika tego okr\u0119gu.<\/p>\n

Zaskoczone wybuchem powstania dow\u00f3dztwo rosyjskie, obawiaj\u0105c si\u0119, \u017ce rozproszone po ca\u0142ym Kr\u00f3lestwie s\u0142abe garnizony wojskowe mog\u0105 \u0142atwo ulec przewa\u017caj\u0105cym si\u0142om powsta\u0144c\u00f3w, wyda\u0142o rozkaz o koncentracji wojsk i opuszczenia przez nie ma\u0142ych miast. Zaraz po wybuchu powstania wojsko rosyjskie zaj\u0119\u0142o ca\u0142y pu\u0142tuski zamek. Na pi\u0119trze urz\u0119dowa\u0142o dow\u00f3dztwo rosyjskie, za\u015b na parterze urz\u0105dzono koszary. W\u00f3wczas to garnizon pu\u0142tuski liczy\u0142 pi\u0119\u0107 kompanii piechoty, trzy sotnie kozak\u00f3w i cztery dzia\u0142a z obs\u0142ug\u0105, w sumie oko\u0142o 1200 \u017co\u0142nierzy By\u0142a to po Modlinie i P\u0142ocku najsilniejsza za\u0142oga w guberni\u00a0 p\u0142ockiej, co podkre\u015bla\u0142o znaczenie strategiczne i komunikacyjne Pu\u0142tuska i obszaru mi\u0119dzy Narwi\u0105 i Bugiem, z kt\u00f3rego mog\u0142o wyj\u015b\u0107 uderzenie na po\u0142\u0105czenia kolejowe i drogowe Warszawa \u2013 Petersburg. Rosjanie zaj\u0119li ca\u0142y pu\u0142tuski zamek. Przej\u0119li te\u017c na w\u0142asno\u015b\u0107 magazyn solny, na kt\u00f3rego terenie pobudowali \u201estajnie artyleryjskie i urz\u0105dzili plac dla \u0107wicze\u0144 \u017co\u0142nierzy\u201d.<\/p>\n

Dow\u00f3dc\u0105 oddzia\u0142\u00f3w powsta\u0144czych wojew\u00f3dztwa p\u0142ockiego by\u0142 Zygmunt Padlewski, za\u015b naczelnikiem powsta\u0144czym powiatu pu\u0142tuskiego \u2013 Zbigniew Ch\u0105dzy\u0144ski, rzecznik zdecydowanych dzia\u0142a\u0144 przeciwko zaborcy. Padlewski wyda\u0142 odezw\u0119, wzywaj\u0105c\u0105 ludno\u015b\u0107 Mazowsza P\u00f3\u0142nocnego do walki. Sam te\u017c przyby\u0142 na teren Puszczy Bia\u0142ej, gdzie by\u0142y dogodne warunki dla tworzenia oddzia\u0142\u00f3w partyzanckich.<\/p>\n

Powsta\u0144cy z Pu\u0142tuska i okolic s\u0142u\u017cyli pod rozkazami Zygmunta Padlewskiego lub Zbigniewa Ch\u0105dzy\u0144skiego, p\u00f3\u017aniej za\u015b, ju\u017c na terenie Puszczy Bia\u0142ej, walczyli pod dow\u00f3dztwem Ignacego Mystkowskiego. Po rozbiciu jego oddzia\u0142u do\u0142\u0105czyli do partii powsta\u0144czej pod dow\u00f3dztwem Karola Frycze, a po jego bohaterskiej \u015bmierci \u2013 Maksymiliana Broniewskiego, mianowanego naczelnikiem wojskowym powiatu pu\u0142tuskiego. Do powsta\u0144czych oddzia\u0142\u00f3w\u00a0 zaci\u0105gn\u0119li si\u0119 przedstawiciele zamieszka\u0142ej w Pu\u0142tusku szlachty, m.in. :Stanis\u0142aw Brzeski, Ferdynand Effenberg, Teofil Milewski, J\u00f3zef Moczulski, Hipolit Zembrzuski.<\/p>\n

Z chwil\u0105 wybuchu powstania styczniowego do powsta\u0144czych oddzia\u0142\u00f3w zaci\u0105gn\u0119\u0142o si\u0119 wielu wychowank\u00f3w pu\u0142tuskich szk\u00f3\u0142, m.in. 19-letni starszy brat Wiktora Gomulickiego, Walery. Gimnazjalista Antoni Tyski s\u0142u\u017cy\u0142 w tzw. z\u0142otych u\u0142anach, w oddziale Ziembi\u0144skiego i poleg\u0142 w bitwie pod Czarnostowem. 5 maja 1863 roku w bitwie pod Rydzewem poleg\u0142 Feliks Rzempo\u0142owski, s\u0142u\u017c\u0105cy w oddziale Kolbego, student Szko\u0142y G\u0142\u00f3wnej. Natomiast w bitwie pod \u0141\u0105czk\u0105 ko\u0142o D\u0142ugosiod\u0142a zgin\u0105\u0142 dow\u00f3dca oddzia\u0142u strzelc\u00f3w in\u017c. Ludwik Lasocki, by\u0142y ucze\u0144 Szko\u0142y Wojew\u00f3dzkiej Ksi\u0119\u017cy Benedyktyn\u00f3w w Pu\u0142tusku. Cz\u0142onkiem \u015bcis\u0142ego kierownictwa organizacji powsta\u0144czej w Pu\u0142tusku by\u0142 wcze\u015bniej wspomniany ks. Franciszek Szmejter. W maju 1863 r., przy\u0142\u0105czy\u0142 si\u0119 on do oddzia\u0142u powsta\u0144c\u00f3w, gdzie by\u0142 uwa\u017cany za zast\u0119pc\u0119 i adiutanta dow\u00f3dcy. Z broni\u0105 w r\u0119ku bra\u0142 udzia\u0142 w kilku potyczkach. Obowi\u0105zki kapelana w oddziale Jasi\u0144skiego pe\u0142ni\u0142 benedyktyn ks. Feliks Andrzej Rostkowski. Poleg\u0142 on w czerwcu 1863 r. w bitwie pod Nagoszewem. W krytycznym momencie bitwy ks. Rostkowski poderwa\u0142 grup\u0119 kosynier\u00f3w do ataku, id\u0105c w pierwszej linii, trzymaj\u0105c w jednej r\u0119ce krzy\u017c, w drugiej za\u015b \u2013 kos\u0119. Powsta\u0144cy, chc\u0105c pom\u015bci\u0107 \u015bmier\u0107 dzielnego ksi\u0119dza, rozbili rosyjski oddzia\u0142.<\/p>\n

19 sierpnia 1863 r. pod Gostkowem zgin\u0105\u0142 pu\u0142tuski ks. Laurenty Kruszewski. Zosta\u0142 on zak\u0142uty bagnetami przez rosyjskich \u017co\u0142nierzy, gdy wraca\u0142 z Naj\u015bwi\u0119tszym Sakramentem od rannych powsta\u0144c\u00f3w z oddzia\u0142u Jasi\u0144skiego. W Powstanie Styczniowe by\u0142o zaanga\u017cowanych jeszcze wielu innych pu\u0142tuskich ksi\u0119\u017cy. Jako osoby obdarzone zaufaniem spo\u0142ecze\u0144stwa, zbierali oni i przechowywali pieni\u0105dze na bro\u0144 i aprowizacj\u0119, pomagali w organizowaniu szpitali powsta\u0144czych. Nale\u017celi do nich m.in.: profesor Seminarium Duchownego ks. J\u00f3zef Kowalski, benedyktyni: ks. Ludwik Borkowski i ks. Placyd Podg\u00f3rski, kt\u00f3ry \u201ew czasie powstania je\u017adzi\u0142 po wsiach, odprawia\u0142 nabo\u017ce\u0144stwa ta poleg\u0142ych powsta\u0144c\u00f3w\u201d.<\/p>\n

Zaanga\u017cowanie pu\u0142tuskich ksi\u0119\u017cy w powstanie irytowa\u0142o Rosjan. 25 maja 1863 r. \u2013 dwaj rosyjscy \u017co\u0142nierze dotkliwie pobili wychodz\u0105cego ze sklepu pu\u0142tuskiego proboszcza ks. Leona Grzankowskiego. Ogromnym sojusznikiem powsta\u0144c\u00f3w okazali si\u0119 pu\u0142tuscy zakonnicy z klasztoru benedyktyn\u00f3w i reformat\u00f3w. Struktura zakonna sprzyja\u0142a w pracy konspiracyjnej. Bohaterska postawa charakteryzowa\u0142a pann\u0119 Kazimier\u0119 Plicht\u0119, zajmuj\u0105ca si\u0119 i odbiorem korespondencji od powsta\u0144czych w\u0142adz centralnych w Warszawie i przesy\u0142k\u0105 korespondencji powsta\u0144czej z Pu\u0142tuska do stolicy. Wkr\u00f3tce zosta\u0142a ona skazana na bezpowrotne zes\u0142anie na Syberi\u0119. Tam te\u017c znalaz\u0142 si\u0119 jej brat, 19-letni Stanis\u0142aw (szlachcic), uczestnicz\u0105cy w walkach w stopniu podoficera kawalerii.<\/p>\n

Mimo \u017ce og\u00f3\u0142 spo\u0142eczno\u015bci \u017cydowskiej powiatu pu\u0142tuskiego nie wierzy\u0142 w pokonanie armii rosyjskiej przez nik\u0142e, s\u0142abo uzbrojone oddzia\u0142y powsta\u0144cze, znale\u017ali si\u0119 pu\u0142tuscy \u017bydzi \u2013 patrioci. Jednym z powsta\u0144c\u00f3w by\u0142 pu\u0142tuski mieszczanin Jakub Berkowicz, zes\u0142any p\u00f3\u017aniej na Sybir. Inny z pu\u0142tuskich \u017byd\u00f3w \u2013 Abram Cynamon, wspomagany przez Abrahama Goldsztajna, zbiera\u0142 podatki na rzecz powstania. O zaopatrywaniu w bro\u0144 oddzia\u0142\u00f3w powsta\u0144czych, dzia\u0142aj\u0105cych na terenie Puszczy Bia\u0142ej, oskar\u017ceni byli \u017bydzi z Serocka: Moszek Rozenberg i Froim Orensztajn. Krawiec Lewek Lips i \u017cona serockiego kupca \u2013 Dwojra Rozenberg szyli prze\u015bcierad\u0142a dla powsta\u0144czego lazaretu. Warto jednak pami\u0119ta\u0107, \u017ce niekt\u00f3rzy z \u017byd\u00f3w asekurowali si\u0119 na dwie strony. Kupcy wyznania moj\u017ceszowego zaopatrywali te\u017c w \u017cywno\u015b\u0107 i fura\u017c rosyjskie oddzia\u0142y. Niekt\u00f3rzy z nich udzielali dow\u00f3dcom oddzia\u0142\u00f3w rosyjskich informacji na temat przemieszczania si\u0119 partii powsta\u0144czych.<\/p>\n

Mimo \u017ce powstanie skazane by\u0142o na kl\u0119sk\u0119, wielu ch\u0142op\u00f3w ziemi pu\u0142tuskiej popar\u0142o zryw narodowowyzwole\u0144czy 1863 roku. Udzielali poparcia powsta\u0144com, donosz\u0105c im \u017cywno\u015b\u0107 i odzienie, przechowywali powsta\u0144c\u00f3w, zawiadamiali ich o si\u0142ach i ruchach wojsk rosyjskich i sami stawali w powsta\u0144cze szeregi. \u015awiadczy o tym du\u017ca liczba ch\u0142op\u00f3w (94 osoby) z powiatu pu\u0142tuskiego, skazanych przez w\u0142adze carskie za udzia\u0142 w powstaniu. W jednym z raport\u00f3w w\u0142adz powsta\u0144czych z lipca 1863 roku czytamy: \u201eUosobienie ludu mi\u0119dzy Narwi\u0105 i Bugiem w pu\u0142tuskim i ostro\u0142\u0119ckim nie pozostawia nic do \u017cyczenia [\u2026] W\u0142o\u015bcianie w tamtych powiatach wszystkich podejrzanych i ajent\u00f3w rz\u0105du moskiewskiego chwytaj\u0105 sami i odstawiaj\u0105 do obozu\u201d.
Niewielkie oddzia\u0142y powsta\u0144cze alarmowa\u0142y cz\u0119sto siln\u0105 za\u0142og\u0119 rosyjsk\u0105 w Pu\u0142tusku, niekt\u00f3re nawet pr\u00f3bowa\u0142y to wa\u017cne dla powsta\u0144c\u00f3w miasto zdoby\u0107. O jednej z takich pr\u00f3b, podj\u0119tej 26 maja 1863 roku, pisa\u0142 w swym pami\u0119tniku Stanis\u0142aw Plichta: \u201e[\u2026] Doszli\u015bmy do rzeki wprost pa\u0142acu biskupiego, kt\u00f3ry wojska rosyjskie zajmowa\u0142y. Ustawili\u015bmy si\u0119 jeden o dziesi\u0119\u0107 krok\u00f3w od drugiego i pocz\u0119li\u015bmy strzela\u0107 do okien pa\u0142acu. W jednej chwili z tamtej strony posypa\u0142y si\u0119 na nas strza\u0142y. Miasteczko zaalarmowane strza\u0142ami zaroi\u0142o si\u0119, zakipia\u0142o w nim jak w ulu. Kule ko\u0142o nas tak g\u0119sto pada\u0107 zacz\u0119\u0142y, \u017ce dziwi\u0107 si\u0119 wypada, i\u017c \u017caden z nas nie zgin\u0105\u0142. W tej chwili cofn\u0119li\u015bmy si\u0119 jak naj\u015bpieszniej do swoich i na tym zdobycie Pu\u0142tuska zako\u0144czy\u0142o si\u0119\u201d.

W \u015blad za oddzia\u0142kami powsta\u0144czymi, kt\u00f3re niepokoi\u0142y pu\u0142tuski garnizon, zazwyczaj rusza\u0142a w po\u015bcig rosyjska kawaleria. Nie znalaz\u0142szy powsta\u0144c\u00f3w, Rosjanie m\u015bcili si\u0119 na mieszka\u0144cach okolicznych wiosek.

Nasilenie walk zbrojnych w okolicach Pu\u0142tuska mia\u0142o miejsce w lipcu i sierpniu 1863 roku. W\u00f3wczas to zosta\u0142y cz\u0119\u015bciowo rozbite partie powsta\u0144cze; \u201eWawra\u201d Ramotowskiego pod Rz\u0105\u015bnikiem (2 lipca) i mjr. Jasi\u0144skiego \u2013 pod Magnuszewem (12 sierpnia). Kl\u0119ski te rozstrzygn\u0119\u0142y o losach powstania na terenie powiatu pu\u0142tuskiego, kt\u00f3rego udzia\u0142 w walce narodowowyzwole\u0144czej mimo wszystko by\u0142 du\u017cy. Po\u0142o\u017cony na wa\u017cnym szlaku komunikacyjnym, posiadaj\u0105cy zwarte przestrzenie le\u015bne w cz\u0119\u015bci wschodniej, by\u0142 terenem organizowania si\u0119 i przemarszu licznych oddzia\u0142\u00f3w powsta\u0144czych i \u015bcigaj\u0105cych je wojsk rosyjskich. Nara\u017ca\u0142o to ludno\u015b\u0107 na ponoszenie licznych ci\u0119\u017car\u00f3w jak dostawa \u017cywno\u015bci, podwody, kwatery itp.

Pu\u0142tuskie kobiety masowo uczestniczy\u0142y w og\u0142oszonej przez rz\u0105d powsta\u0144czy \u017ca\u0142obie narodowej. Irytowa\u0142o to w\u0142adze carskie, kt\u00f3re si\u0142\u0105 stara\u0142y si\u0119 zmusi\u0107 Polak\u00f3w do zrzucenia \u017ca\u0142oby narodowej i udzia\u0142u w balach organizowanych przez wojsko i urz\u0119dnik\u00f3w rosyjskich. Przyk\u0142adem tego mo\u017ce by\u0107 bal urz\u0105dzony przez w\u0142adze rosyjskie Pu\u0142tuska, kt\u00f3rego opis zamie\u015bci\u0142 krakowski dziennik \u201eChwila\u201d z dnia 21 stycznia 1864 roku: \u201eNa bal ten kazano przyby\u0107 wszystkim urz\u0119dnikom i ci si\u0119 stawili w naznaczonej porze i odpowiednio ubrani, ale \u017caden nie przyprowadzi\u0142 \u017cony ani c\u00f3rki. Ka\u017cdego przybywaj\u0105cego wypytywali Moskale o famili\u0119 i na poz\u00f3r zadawalali si\u0119 odpowiedziami, ale potajemnie porozsy\u0142ali \u017co\u0142nierzy do dom\u00f3w i kazali gwa\u0142tem sprowadzi\u0107 kobiety. Jak kt\u00f3r\u0105 zastali \u017co\u0142nierze ubran\u0105 czy nie, nawet z \u0142\u00f3\u017cek, bo p\u00f3\u017ana ju\u017c by\u0142a pora po\u015bci\u0105gali i przyp\u0119dzili na bal. Nast\u0119pnie zamkn\u0119li urz\u0119dnik\u00f3w i ich familie w jednej sali, a sami ze swoimi krasawicami i muzyk\u0105 bawili si\u0119 w drugiej przez ca\u0142\u0105 prawie noc, potem dopiero Polak\u00f3w uwolnili z aresztu\u201d.

Pr\u00f3by odzyskania pa\u0142acu przez biskupa p\u0142ockiego nie przynosi\u0142y \u017cadnego rezultatu. Na domiar z\u0142ego, na dziedzi\u0144cu pu\u0142tuskiego zamku odbywa\u0142y si\u0119 egzekucje uczestnik\u00f3w powstania, innym za\u015b wymierzano kar\u0119 ch\u0142osty. Wyrokiem S\u0105du Wojennego z 18 lipca 1864 r. na 10 lat ci\u0119\u017ckich robot na Syberii z pozbawieniem wszelkich praw oraz na kar\u0119 ch\u0142osty 300 bat\u00f3w, wymierzon\u0105 na dziedzi\u0144cu pu\u0142tuskiego zamku, zosta\u0142 skazany ks. Franciszek Szmejter. Gdy wraz z innymi skazanymi by\u0142 p\u0119dzony na Syberi\u0119, ci\u0119\u017cko chorowa\u0142.<\/p>\n

Pu\u0142tuskiego Ko\u015bcio\u0142a nie omin\u0119\u0142y inne represje. Po kl\u0119sce Powstania Styczniowego, decyzj\u0105 w\u0142adz carskich z 8 listopada 1864 r., pu\u0142tuskie zakony: benedyktyn\u00f3w i reformat\u00f3w, zosta\u0142y zlikwidowane. Przebywaj\u0105cy w\u00f3wczas w Pu\u0142tusku, biskup p\u0142ocki Wincenty Cho\u015bciak-Popiel wspomina\u0142: \u201eKlasztory obydwa by\u0142y otoczone wojskiem i nikt tam si\u0119 dosta\u0107 nie m\u00f3g\u0142. O godzinie pi\u0105tej rano popakowano wszystkich zakonnik\u00f3w na wozy, kt\u00f3re ruszy\u0142y ku Warszawie. (\u2026) Zbudzeni w nocy zakonnicy \u2013 poj\u0105\u0107 nie mogli, co si\u0119 dzieje. Nie mogli poznajdowa\u0107 futer, ani rzeczy najpotrzebniejszych. Tym, kt\u00f3rzy nie mieli ciep\u0142ego okrycia, podawano ko\u017cuchy kr\u00f3tkie \u017co\u0142nierskie (\u2026) wobec rz\u0105du stali si\u0119 naraz wszyscy zakonnicy jakby najstraszniejszymi zbrodniarzami. Prowadzono ich wsz\u0119dzie pod konwojem wojskowym, odstawiaj\u0105c etapami, a na noc zamykano po domach i broniono do nich dost\u0119pu (\u2026).\u201d
Szczeg\u00f3lnie bezwzgl\u0119dnie post\u0119powano z \u017co\u0142nierzami \u2013 Polakami, s\u0142u\u017c\u0105cymi w armii rosyjskiej, kt\u00f3rzy przeszli na stron\u0119 powsta\u0144c\u00f3w. Jednym z nich by\u0142 mieszkaniec Pu\u0142tuska \u2013 Wincenty Dygas, kt\u00f3ry zosta\u0142 rozstrzelany w rodzinnym mie\u015bcie w dniu 28 grudnia 1863 r. Bez pardonu post\u0119powano tak\u017ce z cz\u0142onkami \u017candarmerii powsta\u0144czej, tzw. wieszatielami. W Pu\u0142tusku, w dniu 9 kwietnia 1864 r., zosta\u0142 rozstrzelany mieszczanin pu\u0142tuski W\u0142adys\u0142aw Karwowski, za\u015b 16 lipca 1864 r. \u2013 skazany na \u015bmier\u0107 przez powieszenie \u2013 August Brach \u2013 ch\u0142op z Przewodowa.<\/p>\n


Setki powsta\u0144c\u00f3w z terenu powiatu pu\u0142tuskiego zosta\u0142y zes\u0142ane na Syberi\u0119. W\u015br\u00f3d nich by\u0142o wielu ch\u0142op\u00f3w, mieszczan i przedstawicieli szlachty. Maj\u0105tki uczestnik\u00f3w powstania o rodowodzie szlacheckim by\u0142y konfiskowane. Spo\u015br\u00f3d przyw\u00f3dc\u00f3w organizacji powsta\u0144czej niekt\u00f3rzy unikn\u0119li syberyjskiej katorgi, wyje\u017cd\u017caj\u0105c za granic\u0119. Nale\u017celi do nich: Bronis\u0142aw Bronic, szlachcic z Ponikwi \u2013 naczelnik \u017candarmerii powiatu pu\u0142tuskiego, ks. Wiktor Lisicki \u2013 powsta\u0144czy naczelnik miasta Pu\u0142tuska, W\u0142adys\u0142aw Michniewicz \u2013 naczelnik powiatu pu\u0142tuskiego, Florian Milewski \u2013 naczelnik \u017candarmerii powsta\u0144czej w powiecie pu\u0142tuskim. Ofiary poniesione przez ch\u0142op\u00f3w w Powstaniu Styczniowym, mimo jego upadku, nie posz\u0142y na marne. Ich zaanga\u017cowanie, a tak\u017ce Manifest Powsta\u0144czego Rz\u0105du Narodowego, daj\u0105cy ch\u0142opom ziemi\u0119 na w\u0142asno\u015b\u0107, zmusi\u0142y carat do wydania ukazu uw\u0142aszczeniowego.<\/p>\n

Wielu uczestnik\u00f3w powstania 1863 roku na zawsze spocz\u0119\u0142o w mogi\u0142ach na cmentarzach ziemi pu\u0142tuskiej i w mogi\u0142ach bezimiennych. Spo\u015br\u00f3d wszystkich zryw\u00f3w narodowowyzwole\u0144czych XIX wieku powstanie styczniowe spotka\u0142o si\u0119 z najwi\u0119kszym poparciem ze strony spo\u0142ecze\u0144stwa powiatu pu\u0142tuskiego. Mimo ogromnych represji ze strony w\u0142adz carskich, kt\u00f3re sta\u0142y si\u0119 udzia\u0142em wszystkich warstw spo\u0142ecznych, wydarzenia powstania styczniowego znalaz\u0142y trwa\u0142e miejsce w zbiorowej pami\u0119ci. Inspirowa\u0142y te\u017c kolejne pokolenia pu\u0142tuszczan do kolejnych pr\u00f3b \u201ewybicia si\u0119 na niepodleg\u0142o\u015b\u0107\u201d.<\/p>\n

Prof. Janusz Szczepa\u0144ski<\/strong><\/em><\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

W 160. rocznic\u0119 wybuchu Powstania Styczniowego \u2013 ostatniego ze zryw\u00f3w narodowowyzwole\u0144czych XI w. winni\u015bmy odda\u0107 ho\u0142d jego uczestnikom, kt\u00f3rzy nie bacz\u0105c na konsekwencje, chwycili za bro\u0144, by walczy\u0107 o niepodleg\u0142o\u015b\u0107 Ojczyzny.By\u0142o to powstanie zbrojne, maj\u0105ce najmniejsze szanse na zwyci\u0119stwo w walce z rosyjskim zaborc\u0105. Wybuch\u0142o w najbardziej niesprzyjaj\u0105cym momencie i przynios\u0142o najwi\u0119cej ofiar. Mimo ca\u0142ego … Czytaj dalej<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":4,"featured_media":607,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-606","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia","resize-featured-image"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/606","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/4"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=606"}],"version-history":[{"count":3,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/606\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":613,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/606\/revisions\/613"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/607"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=606"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=606"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=606"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}