{"id":652,"date":"2023-08-02T12:40:48","date_gmt":"2023-08-02T10:40:48","guid":{"rendered":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/?p=652"},"modified":"2023-08-02T12:40:49","modified_gmt":"2023-08-02T10:40:49","slug":"nie-tylko-szlamia-gorka-poplawskie-miejsca-mordow-ludnosci-zydowskiej","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/?p=652","title":{"rendered":"Nie tylko Szlamia G\u00f3rka \u2013 pop\u0142awskie miejsca mord\u00f3w ludno\u015bci \u017cydowskiej"},"content":{"rendered":"\n
\"\"<\/figure>\n\n\n\n

Szlamia G\u00f3rka \u2013 niemal ka\u017cdy mieszkaniec Pop\u0142aw wie o tym miejscu, niewielkim piaszczystym wzniesieniu na \u0142\u0105kach pop\u0142awskich niedaleko wa\u0142u. To tam, jesieni\u0105 1939 roku, Niemcy dokonali masowej zbrodni na ludno\u015bci \u017cydowskiej.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Miejsce to nigdy nie by\u0142o w najmniejszy spos\u00f3b upami\u0119tnione czy cho\u0107by oznaczone, a informacje o tym co tam si\u0119 wydarzy\u0142o, przekazywane by\u0142y przez starszych mieszka\u0144c\u00f3w Pop\u0142aw i Pu\u0142tuska. Dopiero w 2020 roku\u00a0masowy gr\u00f3b na Szlamiej G\u00f3rce<\/strong>\u00a0zosta\u0142 oznaczony drewnian\u0105 macew\u0105 w ramach projektu\u00a0\u201ePunkty odniesienia \u2013 oznakowanie 24 \u017cydowskich grob\u00f3w wojennych drewnianymi macewami\u201d<\/strong>. Oznaczenia dokona\u0142a\u00a0Fundacja \u201eZapomniane\u201d<\/strong>, dzi\u0119ki wsparciu \u017bydowskiego Instytutu Historycznego i Matzevah Foundation.<\/strong>\u00a0Jak napisali na swojej stronie autorzy \u201ePunkt\u00f3w odniesienia\u201d, ich akcja to pr\u00f3ba znalezienia sposobu na znakowanie odnalezionych mogi\u0142, zanim mo\u017cliwe b\u0119dzie ich nale\u017cyte upami\u0119tnienie. Dzia\u0142anie ma na celu drobn\u0105 ingerencj\u0119 w krajobraz tych miejsc, kt\u00f3ra przypomina\u0142aby o tym, co w nim niewidoczne, a cz\u0119sto obecne w pami\u0119ci lokalnych spo\u0142eczno\u015bci. Drewniane macewy, b\u0119d\u0105c jedynie tymczasowym upami\u0119tnieniem, maj\u0105 otwiera\u0107 mo\u017cliwo\u015b\u0107 przej\u0119cia przez lokalne spo\u0142eczno\u015bci opieki nad tymi miejscami, oswojenia ich, a by\u0107 mo\u017ce tak\u017ce uruchomienia w\u0142asnych, zwi\u0105zanych z nimi praktyk lub trwa\u0142ego ich upami\u0119tnienia.<\/p>\n\n\n\n

Na Pop\u0142awach nic takiego si\u0119 nie wydarzy\u0142o, miejsce nie zosta\u0142o \u201eodkryte\u201d przez lokaln\u0105 spo\u0142eczno\u015b\u0107 i nadal jest zapomniane. Drewnian\u0105 macew\u0119 kto\u015b przewr\u00f3ci\u0142 i wrzuci\u0142 w pobliskie krzaki. Le\u017cy ukryta nawet przed przypadkowymi spacerowiczami, kt\u00f3rzy ledwo widoczn\u0105 \u015bcie\u017ck\u0105 mog\u0105 doj\u015b\u0107 t\u0119dy do wa\u0142u.<\/p>\n\n\n\n

Dzia\u0142ania fundacji \u201eZapomniane\u201d nie ograniczy\u0142y si\u0119 tylko do postawienia drewnianej macewy, ale tak\u017ce poszukiwania w archiwach. A w nich uda\u0142o si\u0119 znale\u017a\u0107 dokumenty zwi\u0105zane z tym miejscem. Jednym z nich s\u0105 dwa raporty z harcerskich poszukiwa\u0144 miejsc walki i m\u0119cze\u0144stwa. Akcje takie, zwane zwiadami, przeprowadzane by\u0142y mi\u0119dzy innymi w 1965 roku z okazji dwudziestolecia zako\u0144czenia wojny. Jedn\u0105 z nich przeprowadzi\u0142a dru\u017cyna harcerska im. J. Bema z pu\u0142tuskiego Zespo\u0142u Szk\u00f3\u0142 Zawodowych (obecnie im. J. Ruszkowskiego). Raport ze zwiadu zawiera mapk\u0119 sytuacyjn\u0105 miejsca i opis co si\u0119 tam wydarzy\u0142o, stworzony na podstawie rozm\u00f3w z mieszka\u0144cami Pop\u0142aw.<\/p>\n\n\n\n

W raporcie harcerzy z dru\u017cyny im. J\u00f3zefa Bema czytamy:<\/strong><\/p>\n\n\n\n

\n

Wzg\u00f3rze w odleg\u0142o\u015bci 100 metr\u00f3w od lewego brzegu rzeki Narwi, po przeciwnej stronie Pu\u0142tuska \u2013 przy nowo wybudowanym mo\u015bcie. W roku 1939, w m-cu listopadzie hitlerowcy dokonali masowej egzekucji na ludno\u015bci pochodzenia \u017cydowskiego. W godzinach popo\u0142udniowych, oko\u0142o 150 os\u00f3b sp\u0119dzonych zosta\u0142o przez Niemc\u00f3w od strony Wyszkowa na wskazane miejsce. Grupami ustawiano na wzg\u00f3rzu i rozstrzelano. Nast\u0119pnie zasypywani byli przez osoby, kt\u00f3re ustawi\u0142y si\u0119 na rozstrza\u0142.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

\u0179r\u00f3d\u0142em informacji dla harcerzy byli okoliczni mieszka\u0144cy, m.in. Stefania Chojnowska, Edward Biernacki, Tadeusz Chojnowski. Harcerze napisali, \u017ce miejsce nie jest upami\u0119tnione, a by\u0107 powinno, gdy\u017c jest miejscem masowego mordu. Do swojego opisu dodali szkic sytuacyjny terenu. W meldunku z akcji mamy informacj\u0119, \u017ce brali w niej udzia\u0142 dru\u017cynowy Wi\u015bniewski A. oraz komendant MSR Marek Ga\u0142ecki.<\/p>\n\n\n\n

Drug\u0105 akcj\u0119 przeprowadzi\u0142a dru\u017cyna harcerska ze szko\u0142y nr 2 na Pop\u0142awach, kt\u00f3rej dru\u017cynow\u0105 by\u0142a Ropelewska (brak imienia). Mamy w niej troch\u0119 inn\u0105 informacj\u0119, co do roku zbrodni:\u00a0Rok 1940. Hitlerowcy przywie\u017ali grup\u0119 \u017byd\u00f3w na przedmie\u015bcie Pu\u0142tuska, Pop\u0142awy. Ludno\u015b\u0107 polska zmuszona by\u0142a do kopania mogi\u0142y. Hitlerowcy dokonali egzekucji na \u017bydach.\u00a0<\/em>Szkic sytuacyjny przedstawia to samo miejsce \u2013 Szlami\u0105 G\u00f3rk\u0119 niedaleko mostu i Narwi. Tym razem \u017ar\u00f3d\u0142em informacji dla harcerzy byli mieszka\u0144cy Pop\u0142aw: Kisiel i Krzy\u017cewski (nie podano imion).<\/p>\n\n\n\n

Mamy wi\u0119c bardzo podobny opis zbrodni, ale r\u00f3\u017cnic\u0119 w dacie \u2013 listopad 1939 i rok 1940. Czy\u017cby b\u0142\u0105d wynikaj\u0105cy z u\u0142omno\u015bci ludzkiej pami\u0119ci, czy mo\u017ce dwie zbrodnie w tym samym miejscu. Jest jeszcze trzeci dokument, i jest nim jedna z ankiet IV tomu ksi\u0119gi\u00a0\u201eEgzekucje \u2014 Groby – 1939-1945. Wojew\u00f3dztwo warszawskie\u201d<\/strong>. Na 562 stronie tej ksi\u0119gi czytamy:<\/p>\n\n\n\n

\n

Data i miejsce egzekucji:\u00a0wiosna 1940 rok<\/strong>Rodzaj egzekucji:\u00a0rozstrzelanie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Dane dotycz\u0105ce zamordowanych: Polacy i \u017bydzi<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Ile os\u00f3b zamordowano: ok. 120<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Sk\u0105d przywieziono ofiary: z Jab\u0142onny \u2013 Legionowa oraz \u0142apani na granicy celnej, istniej\u0105cej w po\u0142udniowej cz\u0119\u015bci pow. pu\u0142tuskiego<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Nazwiska: nieznane<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Czy wiadomo, o co oskar\u017cono ofiary, czy egzekucja by\u0142a zarz\u0105dzeniem odwetowym: zarz\u0105dzenie odwetowe za zab\u00f3jstwo Niemca w Jab\u0142onnie<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Kto dokona\u0142 egzekucji: SS. 22 Batalion<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Czy znane s\u0105 nazwiska oprawc\u00f3w: nieznane<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Czy zw\u0142oki zosta\u0142y spalone, zniszczone: zw\u0142oki zakopane zosta\u0142y na miejscu stracenia<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Gdzie zosta\u0142y pochowane zw\u0142oki: w pa\u0144stwowym lesie Pop\u0142awy, 300 metr\u00f3w od szosy Pu\u0142tusk \u2013 Psary (w pobli\u017cu bagien)<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Opis grob\u00f3w: gr\u00f3b zosta\u0142 wykopany w du\u017cym leju (w\u0105wozie). Dwa groby o wymiarach 5-9 metr\u00f3w d\u0142ugo\u015bci, \u0142\u0105czna ilo\u015b\u0107 zamordowanych od 90 do 120 os\u00f3b.<\/strong><\/p>\n\n\n\n

Czy przeprowadzono ekshumacj\u0119 zw\u0142ok: nie przeprowadzono ekshumacji.<\/strong><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Pod spodem czytamy:<\/p>\n\n\n\n

\n

S\u0105d Grodzki w Pu\u0142tusku w osobie s\u0119dziego grodzkiego A. Rudzi\u0144skiego przes\u0142ucha\u0142 dnia 9.X.1945 roku burmistrza miasta Pu\u0142tuska Rzeczkowskiego Jana, lat 60, zamieszka\u0142ego w Pu\u0142tusku, ul. Rynek 2 w charakterze \u015bwiadka, kt\u00f3ry po uprzedzeniu o odpowiedzialno\u015bci za nieprawdziwe zeznanie, zezna\u0142, jak w powy\u017cszym kwestionariuszu oraz doda\u0142: Dane zawarte w powy\u017cszym kwestionariuszu zosta\u0142y przeze mnie osobi\u015bcie ustalone na podstawie o\u015bwiadcze\u0144, zapytywanych mieszka\u0144c\u00f3w gminy, w\u0142asnych obserwacji i ogl\u0119dzin miejsca obozu\/egzekucji, grobu.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Najbardziej istotne w tym dokumencie s\u0105 miejsce: \u201elas pa\u0144stwowy 300 metr\u00f3w od drogi Pu\u0142tusk \u2013 Psary\u201d i data \u201ewiosna 1940\u201d. Miejsce mordu zosta\u0142o opisane dosy\u0107 precyzyjnie: 300 metr\u00f3w od drogi, w lesie, w w\u0105wozie w pobli\u017cu bagien. Nie ma mo\u017cliwo\u015bci, aby by\u0142a to Szlamia G\u00f3rka.<\/p>\n\n\n\n

Szosa Pu\u0142tusk \u2013 Psary w czasie wojny przebiega\u0142a tak samo jak dzi\u015b, i przecina\u0142a las pa\u0144stwowy. Autor kwestionariusza pisze, \u017ce miejsce zbrodni to w\u0105w\u00f3z w lesie w pobli\u017cu bagien, oko\u0142o 300 metr\u00f3w od szosy. Takie miejsce mo\u017cna, w przybli\u017ceniu co do kilkudziesi\u0119ciu metr\u00f3w, okre\u015bli\u0107, gdy\u017c bagna ci\u0105gn\u0105ce si\u0119 od ul. Bartodziejskiej, niedaleko Nadle\u015bnictwa w stron\u0119 p\u00f3\u0142nocn\u0105, tylko w jednym, stosunkowo niewielkim miejscu, zbli\u017caj\u0105 si\u0119 do szosy psarskiej na\u2026 dok\u0142adnie 300 metr\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n

\"\"
Miejsce po\u0142o\u017cone 300 metr\u00f3w od drogi Pop\u0142awy – Psary, na skraju bagien<\/em>
<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n

To jednak nie koniec. Wiemy bowiem o dw\u00f3ch akcjach wyp\u0119dzania pu\u0142tuskiej ludno\u015bci \u017cydowskiej przeprowadzonych we wrze\u015bniu 1939 roku. Pierwsza, z 11 wrze\u015bnia 1939 roku, kt\u00f3r\u0105 opisa\u0142 naoczny \u015bwiadek Kazimierz Nicki, cytowany przez Micha\u0142a Grynberga w ksi\u0105\u017cce\u00a0\u201e\u017bydzi w rejencji ciechanowskiej 1939-1942\u201d<\/strong>. Wed\u0142ug tej relacji wielu \u017byd\u00f3w, zmuszonych do przep\u0142ywania Narwi wp\u0142aw, wtedy uton\u0119\u0142o. Druga akcja wyp\u0119dzania dotyczy\u0142a ju\u017c ca\u0142ej ludno\u015bci \u017cydowskiej i mia\u0142a miejsce 26 wrze\u015bnia 1939 roku. Zn\u00f3w cz\u0119\u015b\u0107 uton\u0119\u0142a w rzece. Historyk Miron Owsiewski pisa\u0142 w\u00a0\u201ePu\u0142tuscy \u017cydzi okresu mi\u0119dzywojennego\u201d<\/strong>:<\/p>\n\n\n\n

\n

Za mostem, na \u0142\u0105kach, rozstrzelano pierwsz\u0105 grup\u0119 starych i u\u0142omnych \u017byd\u00f3w. Na skrzy\u017cowaniu ulicy Mostowej z ulic\u0105 Tartaczn\u0105 konw\u00f3j uleg\u0142 rozdzieleniu. Ma\u0142ej grupie pozwolono p\u00f3j\u015b\u0107 w kierunku Obrytego, za\u015b podstawowy konw\u00f3j pomaszerowa\u0142 w kierunku Wyszkowa. Na 3 km w lesie dokonano kolejnej masakry. Za op\u00f3\u017anianie marszu rozstrzelano ok. stu starych os\u00f3b, grzebi\u0105c ich w przydro\u017cnym rowie.<\/em><\/p>\n<\/blockquote>\n\n\n\n

Mamy wi\u0119c dwa miejsca \u2013 jedno na \u0142\u0105kach za mostem, kt\u00f3re mo\u017ce by\u0107 Szlami\u0105 G\u00f3rk\u0105 i drugie, w lesie, na 3 kilometrze drogi do Wyszkowa.<\/p>\n\n\n\n

Z przytoczonych relacji i dokument\u00f3w wynika, \u017ce Szlamia G\u00f3rka to tylko jedno z miejsc, gdzie zamordowani i pogrzebani byli na Pop\u0142awach, b\u0105d\u017a w bezpo\u015bredniej blisko\u015bci, \u017bydzi. W ka\u017cdym z tych miejsc le\u017cy oko\u0142o stu os\u00f3b. \u017badne nie jest w jakikolwiek spos\u00f3b oznakowane. Drewniana macewa, umieszczona na Szlamiej G\u00f3rce, le\u017cy wyrzucona w pobliskie krzaki.<\/p>\n\n\n\n

Grzegorz Hubert Gerek
grzegorz.gerek@pultusk24.pl<\/p>\n\n\n\n

P.S. Ci\u0105g dalszy historii<\/p>\n\n\n\n

Artyku\u0142 ten ukaza\u0142 si\u0119 we wtorek (4 lipca 2023 r.) w Pu\u0142tuskiej Gazecie Powiatowej. Tego samego dnia otrzyma\u0142em informacj\u0119 z Urz\u0119du Miejskiego, \u017ce Urz\u0105d chce zadba\u0107 o to miejsce i je uporz\u0105dkowa\u0107. Powsta\u0142 tylko problem, bo nie uda\u0142o si\u0119 znale\u017a\u0107 drewnianej macewy, o kt\u00f3rej pisz\u0119 w artykule. Ostatni raz w tym miejscu by\u0142em w maju, zbieraj\u0105c materia\u0142y do artyku\u0142u. Macewa le\u017ca\u0142a w krzakach. Odnalaz\u0142em j\u0105 wczoraj. Teraz jest ju\u017c na swoim miejscu. <\/p>\n\n\n\n

\"\"
Drewniana macewa wyrzucona niedaleko Szlamiej G\u00f3rki (V.2023)<\/em>
<\/figcaption><\/figure>\n\n\n\n
\"\"
4 lipca macewa zn\u00f3w stan\u0119\u0142a na swoim miejscu<\/em>
<\/figcaption><\/figure>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Szlamia G\u00f3rka \u2013 niemal ka\u017cdy mieszkaniec Pop\u0142aw wie o tym miejscu, niewielkim piaszczystym wzniesieniu na \u0142\u0105kach pop\u0142awskich niedaleko wa\u0142u. To tam, jesieni\u0105 1939 roku, Niemcy dokonali masowej zbrodni na ludno\u015bci \u017cydowskiej. Miejsce to nigdy nie by\u0142o w najmniejszy spos\u00f3b upami\u0119tnione czy cho\u0107by oznaczone, a informacje o tym co tam si\u0119 wydarzy\u0142o, przekazywane by\u0142y przez starszych … Czytaj dalej<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":653,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-652","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia","resize-featured-image"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/652","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=652"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/652\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":657,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/652\/revisions\/657"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/653"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=652"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=652"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=652"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}