{"id":674,"date":"2025-11-26T11:22:23","date_gmt":"2025-11-26T10:22:23","guid":{"rendered":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/?p=674"},"modified":"2025-11-26T11:37:16","modified_gmt":"2025-11-26T10:37:16","slug":"siec-wodna-dawnego-pultuska","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/?p=674","title":{"rendered":"Sie\u0107 wodna dawnego Pu\u0142tuska"},"content":{"rendered":"\n\n

Obecnie na po\u0142udnie od wsi Kleszewo, ok. 800 m poni\u017cej uj\u015bcia rzeczki Pe\u0142ty do Narwi, od g\u0142\u00f3wnego koryta rzeki odchodzi odnoga, kt\u00f3ra po przep\u0142yni\u0119ciu ok. 2,5 km przed samym miastem dzieli si\u0119 jeszcze na dwa ramiona: Narewk\u0119 (Narwic\u0119), otaczaj\u0105c\u0105 miasto od po\u0142udniowego zachodu oraz Rybitew, kt\u00f3ra obmywa Pu\u0142tusk od p\u00f3\u0142nocnego wschodu.<\/strong><\/h2>\n

\u00a0<\/p>\n\n

\"\"<\/figure>\n

\u00a0<\/p>\n\n\n

Od kana\u0142ku Rybickiego odchodzi dodatkowo kana\u0142ek zwany Duczkiem (duczek \u2013 do\u0142ek, jama), kt\u00f3ry na powr\u00f3t \u0142\u0105czy si\u0119 z nim przy \u015bluzie na Bulwarze 1 Pu\u0142tuskiego Batalionu Saper\u00f3w. Kana\u0142y: Narewka i Rybitew wpadaj\u0105 do Narwi w pobli\u017cu zamku, otaczaj\u0105c go z dw\u00f3ch stron, a od trzeciej otacza go g\u0142\u00f3wne koryto Narwi. Tymczasem jednak i dane hydrograficzne, i \u017ar\u00f3d\u0142a historyczne sugeruj\u0105, \u017ce w \u015bredniowieczu uk\u0142ad ciek\u00f3w na terenie dzisiejszego miasta i w jego okolicach by\u0142 inny.<\/p>\n\n\n\n

Wed\u0142ug bada\u0144 geologicznych przeprowadzonych przez Macieja Czarneckiego, Narew, kt\u00f3ra obecnie w Kleszewie ociera si\u0119 \u0142ukiem o wysok\u0105 skarp\u0119, w \u015bredniowieczu p\u0142yn\u0119\u0142a w tym miejscu ok. 500 m bardziej na wsch\u00f3d, pozostawiaj\u0105c u podn\u00f3\u017ca skarpy do\u015b\u0107 przestrzeni, by mog\u0142a tamt\u0119dy p\u0142yn\u0105\u0107 r\u00f3wnolegle do niej jeszcze jedna rzeczka \u2013 Pe\u0142ta. Do Narwi wpada\u0142a w pobli\u017cu zamku, p\u0142yn\u0105c dzisiejszym kana\u0142kiem Rybickim. Na zach\u00f3d od miejsca, gdzie obecnie stoi kolegiata istnia\u0142o do\u015b\u0107 bagniste jeziorko, prawdopodobnie o nazwie Strzegocino wzmiankowane przez biskupa Jakuba Kurdwanowskiego w 1405 roku.<\/p>\n\n\n\n

Id\u0105c dalej z biegiem obecnego kana\u0142u Narewka, przechodzie\u0144 szed\u0142by suchym l\u0105dem a\u017c do obszaru mi\u0119dzy wzg\u00f3rzem zamkowym a Starym Miastem, gdzie \u2013 przynajmniej w XIV wieku \u2013 znajdowa\u0142y si\u0119 biskupie stawy rybne. We wczesnym \u015bredniowieczu by\u0142o tu zapewne niewielkie obni\u017cenie terenu, by\u0107 mo\u017ce okresowo wype\u0142niane wod\u0105. Nie przeszkadza\u0142o to jednak w \u017caden spos\u00f3b w swobodnej komunikacji mi\u0119dzy wzg\u00f3rzem zamkowym a le\u017c\u0105cymi na po\u0142udnie, zach\u00f3d i p\u00f3\u0142nocny zach\u00f3d cz\u0119\u015bciami dzisiejszego miasta, chocia\u017c poziom gruntu by\u0142 ni\u017cszy ni\u017c obecnie. Tak\u017ce pod samym Pu\u0142tuskiem Narew mia\u0142a inne koryto \u2013 obecne starorzecze. P\u0142yn\u0119\u0142a zatem nieco bardziej na wsch\u00f3d, potem zakr\u0119ca\u0142a na zach\u00f3d i p\u0142yn\u0119\u0142a wprost na wzg\u00f3rze zamkowe, by tu\u017c przed nim ponownie zakr\u0119ci\u0107 na po\u0142udnie.<\/p>\n\n\n\n

Sytuacja zmieni\u0142a si\u0119 gwa\u0142townie prawdopodobnie wiosn\u0105 roku 1523. Narew po raz kolejny w dziejach zmieni\u0142a sw\u00f3j bieg i pod Kleszewem zbli\u017cy\u0142a si\u0119 do samej skarpy, wch\u0142aniaj\u0105c na kilkusetmetrowym odcinku rzeczk\u0119 Pe\u0142t\u0119, kt\u00f3ra na dolnym odcinku sta\u0142a si\u0119 w ten spos\u00f3b odnog\u0105 Narwi. Oznacza\u0142o to pojawienie si\u0119 w korycie dawnej Pe\u0142ty znacznie wi\u0119kszych ilo\u015bci wody (szczeg\u00f3lnie wiosn\u0105), kt\u00f3ra zacz\u0119\u0142a zagra\u017ca\u0107 bezpiecze\u0144stwu ni\u017cej po\u0142o\u017conych teren\u00f3w Pu\u0142tuska. Wi\u0119kszy poziom wody doprowadzi\u0142 do zalania \u0142\u0105k przy uj\u015bciu dawnej Pe\u0142ty do Narwi. Mieszczanie zmuszeni zostali w trybie pilnym podwy\u017csza\u0107 i umacnia\u0107 nadbrze\u017ca. S\u0142u\u017cy\u0142y temu \u201eogromne wbite ko\u0142y i wiele innego tworzywa\u201d, o czym wspomina J\u0119drzej \u015awi\u0119cicki, kt\u00f3ry opisuje Pu\u0142tusk z ko\u0144ca lat siedemdziesi\u0105tych XVI wieku. Wylewa\u0107 zacz\u0119\u0142o r\u00f3wnie\u017c jeziorko Strzegocino, kt\u00f3re otrzymawszy zastrzyk wody od p\u00f3\u0142nocy, powi\u0119kszy\u0142o sw\u00f3j obszar, si\u0119gaj\u0105c od miejsca dzisiejszego rozwidlenia kana\u0142k\u00f3w do wysoko\u015bci obecnego ko\u015bcio\u0142a \u015bw. Piotra i Paw\u0142a.<\/p>\n\n\n\n

Rozlewisko w tym miejscu istnia\u0142o jeszcze w latach siedemdziesi\u0105tych XVI wieku, na \u201ebrudne jezioro\u201d uskar\u017cali si\u0119 w\u00f3wczas Piotr Skarga i Franciszek Sunyer. J\u0119drzej \u015awi\u0119cicki pisa\u0142: \u201eIstniej\u0105ce z tej strony bagno, kt\u00f3re czerpie wod\u0119 z rzeki Narwi, \u0142agodn\u0105 fal\u0105 muska mury miasta\u201d.<\/p>\n\n\n\n

A jak powsta\u0142a druga odnoga, dzisiejsza Narewka, obmywaj\u0105ca miasto od zachodu i po\u0142udniowego zachodu? Nie oby\u0142o si\u0119 to bez udzia\u0142u cz\u0142owieka. W 1509 roku zawarto kontrakt z muratorem Jan z P\u0142ocka na wybudowanie bramy miejskiej. Przewidywa\u0142 on m.in., \u017ce jej zwie\u0144czenie b\u0119dzie si\u0119 sk\u0142ada\u0107 z jednolitego bloku kamiennego. Tak ci\u0119\u017ckie materia\u0142y budowlane transportowano z regu\u0142y drog\u0105 wodn\u0105. Murator Jan zobowi\u0105za\u0142 si\u0119 do przewiezienia bloku kamiennego Narwi\u0105, a nast\u0119pnie wykopania kana\u0142u od rzeki do bramy i podci\u0105gni\u0119cia szkuty wraz z blokiem do tego miejsca. Wykopanie kana\u0142u u\u0142atwia\u0142y istniej\u0105ce po drodze stawy rybne. Kana\u0142 ko\u0144czy\u0142 si\u0119 w latach dwudziestych w odleg\u0142o\u015bci zaledwie 100 m od pocz\u0105tk\u00f3w bagnistego jeziorka. Nie wiadomo, w jakich okoliczno\u015bciach dosz\u0142o do po\u0142\u0105czenia tych dw\u00f3ch akwen\u00f3w. Czy sta\u0142o si\u0119 to z przyczyn naturalnych i jaka\u015b wi\u0119kszy wiosenny wylew utorowa\u0142 sobie drog\u0119, czy te\u017c przyrodzie pom\u00f3g\u0142 cz\u0142owiek, preferuj\u0105c wod\u0119 p\u0142yn\u0105c\u0105 od malarycznego zastoiska \u2013 je\u015bli si\u0119 wydarzy\u0142o si\u0119 to ostatnie, to inicjatyw\u0119 przypisywa\u0142bym jezuitom. Wydarzy\u0142o si\u0119 to zapewne na prze\u0142omie XVI i XVII w. Jeszcze na planie sporz\u0105dzonym przez Erica Dahlberga w 1657 r. wida\u0107 wyra\u017anie, \u017ce Narewka jest niemal dwukrotnie w\u0119\u017csza od kana\u0142u Rybickiego, kt\u00f3ry z kolei szeroko\u015bci\u0105 dor\u00f3wnuje g\u0142\u00f3wnemu korytu Narwi. Pu\u0142tusk sta\u0142 si\u0119 miastem na wyspie, lub precyzyjniej rzecz ujmuj\u0105c: na ostrowie, dopiero w okresie nowo\u017cytnym. Ostatni z pu\u0142tuskich kana\u0142k\u00f3w, Duczek, powsta\u0142 dopiero w pierwszej po\u0142owie XIX wieku. Wcze\u015bniej znajdowa\u0142o si\u0119 tam pod\u0142u\u017cne zag\u0142\u0119bienie, zapewne \u015blad po jakim\u015b dawnym korycie Pe\u0142ty, kt\u00f3re poprzez przekopy po\u0142\u0105czono z obu stron z kana\u0142kiem Rybitew.<\/p>\n\n\n\n

Kana\u0142ki odgrywa\u0142y w \u017cyciu mieszka\u0144c\u00f3w du\u017c\u0105 rol\u0119: czerpano z nich wod\u0119, prano ubrania, pojono zwierz\u0119ta.  Ta ostatnia czynno\u015b\u0107 mog\u0142a by\u0107 niebezpieczna. Jeden z wo\u017anic\u00f3w w latach trzydziestych XX wieku \u201ewozem zaprz\u0119\u017conym w par\u0119 koni wjecha\u0142 do rzeki z podw\u00f3rza przy ul. Rynek 4 w celu napojenia koni; nie znaj\u0105c rzeki, trafi\u0142 na g\u0142\u0119bi\u0119, z kt\u00f3rej dzi\u0119ki pomocy s\u0105siad\u00f3w zosta\u0142 wyci\u0105gni\u0119ty, trac\u0105c w g\u0142\u0119bi jednego konia\u201d. Ulubionym miejscem k\u0105pieli przed II wojn\u0105 \u015bwiatow\u0105 by\u0142o P\u00f3lko ze wzgl\u0119du na urokliwie po\u0142o\u017cenie, czyst\u0105 wod\u0119 i stosunkowo niewielk\u0105 odleg\u0142o\u015b\u0107 od centralnych i p\u00f3\u0142nocnych cz\u0119\u015bci miasta. Na P\u00f3lku za\u017cywano k\u0105pieli do po\u0142owy lat 80. XX wieku. W 1932 r. pisano: \u201eJest to miejsce niebezpieczne. Woda w tem miejscu ma zimne pr\u0105dy z bij\u0105cych ze dna \u017ar\u00f3de\u0142 [\u2026] Dno rzeki jest powyrywane \u2013 dolaste i wys\u0142ane bardzo ubog\u0105 \u017celazn\u0105 rud\u0105\u201d. Coraz mniejsza liczba kr\u00f3w wyp\u0119dzanych na pastwiska sprawi\u0142a, \u017ce P\u00f3lko w latach 80. XX w. pocz\u0119\u0142o zarasta\u0107, a zamykanie \u015bluz przy wy\u017cszych stanach wody doprowadzi\u0142o do zamulenia koryta.<\/p>\n\n\n\n

Wspomniane wy\u017cej \u015bluzy zosta\u0142y zbudowane po powodzi w 1958 roku. Lecz zanim o nich, s\u0142\u00f3w kilka o historii zalewania Pu\u0142tuska. Narew jest rzek\u0105 nizinn\u0105 o niewielkim spadku, stosunkowo odporn\u0105 na wezbrania letnie i jesienne spowodowane opadami. Jest za to bardziej podatna na wezbrania wiosenne wywo\u0142ane przez topniej\u0105c\u0105 pokryw\u0119 \u015bnie\u017cn\u0105. W \u015bredniowieczu panowa\u0142 jednak \u0142agodniejszy klimat, a liczne bagna, moczary i du\u017ce jeszcze po\u0142acie mazowieckich puszcz skutecznie absorbowa\u0142y znaczne ilo\u015bci wody zanim dotar\u0142a ona do strumieni i rzek. W rezultacie tereny, kt\u00f3re na prze\u0142omie \u015bredniowiecza i nowo\u017cytno\u015bci sta\u0142y si\u0119 obszarem zalewowym, wcze\u015bniej nadawa\u0142y si\u0119 do bezpiecznego zamieszkania. Deforestacja zlewni Narwi i zmiany klimatyczne powodowa\u0142y od XV wieku coraz wi\u0119ksze wiosenne wylewy rzeki, a wraz z pocz\u0105tkiem XVIII wieku i ociepleniem klimatu nasta\u0142a epoka coraz wi\u0119kszych powodzi.<\/p>\n\n\n\n

Pierwszy raz Pu\u0142tusk zosta\u0142 zalany w 1713 roku, nast\u0119pnie w 1721 roku. Najwi\u0119ksze powodzie zdarzy\u0142y si\u0119 w latach: 1786, 1811, 1888, 1924, 1958, 1979. Podczas powodzi w 1888 roku dosz\u0142o po raz kolejny do zmiany koryta przez Narew, tym razem na odcinku pu\u0142tuskim. Od tego roku Narew p\u0142ynie obecnym korytem, za\u015b dawne g\u0142\u00f3wne koryto jest dzi\u015b starorzeczem. Pow\u00f3d\u017a w 1958 roku da\u0142a asumpt do usypania wa\u0142\u00f3w przeciwpowodziowych na prawym brzegu rzeki w latach 1960-1963 oraz budowy trzech \u015bluz i przebudowy kana\u0142k\u00f3w w latach 1961-1965.<\/p>\n\n\n\n

Niegdy\u015b do Pe\u0142ty i kana\u0142k\u00f3w sp\u0142ywa\u0142y ze skarpy liczne strumyki. Zmiany klimatyczne i przeobra\u017cenia gospodarcze (wylesianie, potem melioracja grunt\u00f3w) sprawi\u0142y, \u017ce strumienie te z regu\u0142y przekszta\u0142ci\u0142y si\u0119 w okresowe cieki, kt\u00f3re wysycha\u0142y w suche, letnie miesi\u0105ce.  W 1819 roku na wyspie i w bezpo\u015brednim jej s\u0105siedztwie sta\u0142o 5 mostk\u00f3w murowanych i 4 drewniane (pr\u00f3cz most\u00f3w na kana\u0142ach). Z czasem zamieniono je przy modernizacji ulic na zwyk\u0142e przepusty. Najd\u0142u\u017cej (jeszcze pod koniec XIX wieku) sta\u0142 mostek na ul. Benedykty\u0144skiej miedzy kana\u0142kiem a obecn\u0105 ulic\u0105 Piotra Skargi (w\u00f3wczas ul. Krzywe Ko\u0142o). Pr\u00f3cz nich by\u0142y r\u00f3wnie\u017c mostki na drogach wylotowych z miasta: na Nasielskiej, Warszawskiej (obecnie Daszy\u0144skiego: wylot parowu), Bia\u0142owiejskiej (niegdy\u015b Bia\u0142owie\u017cskiej) i przy cmentarzu \u015bw. Krzy\u017ca. Wraz z rozbudow\u0105 miasta w kierunku zachodnim zasz\u0142a w okresie mi\u0119dzywojennym konieczno\u015b\u0107 zbudowania mostku nad parowem w miejscu obecnego Ronda Jana Paw\u0142a II. Wszystkie te mostki w latach 50. i 60. XX wieku przerobiono na przepusty i tylko nieliczni mieszka\u0144cy miasta maj\u0105 \u015bwiadomo\u015b\u0107, \u017ce pod naszymi chodnikami i ulicami p\u0142yn\u0105 dawne strumyki.<\/p>\n\n\n\n

Krzysztof Wi\u015bniewski<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n\n\n\n

<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Obecnie na po\u0142udnie od wsi Kleszewo, ok. 800 m poni\u017cej uj\u015bcia rzeczki Pe\u0142ty do Narwi, od g\u0142\u00f3wnego koryta rzeki odchodzi odnoga, kt\u00f3ra po przep\u0142yni\u0119ciu ok. 2,5 km przed samym miastem dzieli si\u0119 jeszcze na dwa ramiona: Narewk\u0119 (Narwic\u0119), otaczaj\u0105c\u0105 miasto od po\u0142udniowego zachodu oraz Rybitew, kt\u00f3ra obmywa Pu\u0142tusk od p\u00f3\u0142nocnego wschodu. \u00a0 \u00a0 Od kana\u0142ku … Czytaj dalej<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":675,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[2],"tags":[],"class_list":["post-674","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-historia","resize-featured-image"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/674","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=674"}],"version-history":[{"count":7,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/674\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":683,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/674\/revisions\/683"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/675"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=674"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=674"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/historia.pultusk24.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=674"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}